Bông tai cổ của Zendaya và giới hạn trong giới cổ vật

Bộ phim Odyssey của Hollywood đang gây chú ý tại các rạp chiếu, tuy nhiên điều đáng chú ý hơn cả lại là cặp bông tai mà nữ diễn viên Zendaya, đóng vai nữ thần Athena, đeo trong một buổi ra mắt tại London. Cặp bông tai bằng vàng được cho là làm từ cổ vật Iran có niên đại thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đã nhanh chóng gây tranh cãi. Barron London, một gallery và đơn vị mua bán đồ trang sức ở Mayfair, London, là chủ sở hữu của món trang sức, cho biết đây là các tấm vàng được ghi nhận thuộc kho báu Ziwiye khai quật ở tây bắc Iran hồi cuối thập niên 1940. Chúng sau đó được một thợ kim hoàn London khác, Glenn Spiro, gắn kim cương và khung vàng vàng hiện đại.

Tổ chức Barron London khẳng định đây là cách tôn vinh nghệ thuật vượt thời gian của thợ kim hoàn Ba Tư cổ đại và hướng tới sự trân trọng rộng rãi hơn với nghệ thuật truyền thống thế giới. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu và khảo cổ học nhìn nhận sự việc khác do nghi ngờ về bằng chứng pháp lý, nguồn gốc và đạo đức liên quan tới cổ vật.

Yêu cầu minh bạch về nguồn gốc và tính pháp lý

Một kiến nghị đã được khởi xướng để buộc Barron London công khai toàn bộ hồ sơ chứng minh nguồn gốc cổ vật, cho phép bên thứ ba kiểm tra pháp lý, và dừng việc bán buôn cho đến khi có rõ ràng. Dr Christos Tsirogiannis, chuyên gia cổ vật tại Văn phòng Văn hóa Liên bang Thụy Sĩ, bày tỏ sự bất ngờ và thất vọng vì không ai cảnh báo Zendaya để bảo vệ cô khỏi việc liên quan tới các kiện hàng cổ vật tranh cãi này.

Romina Frohar, nhà sáng lập Forensic Archive of Iran - một trung tâm điều tra độc lập về di sản văn hóa Iran, cho biết việc sử dụng các cổ vật này, không chỉ ở mức độ cá nhân mà còn vấn đề công khai sự tôn vinh nghệ thuật cổ Ba Tư, đòi hỏi tính minh bạch nguồn gốc và các bước kiểm tra nghiêm ngặt hơn. Bà cũng đề cập đến các vấn đề đạo đức liên quan đến việc sở hữu riêng tư cổ vật nếu không đảm bảo quyền truy cập công khai và nghiên cứu.

Thị trường cổ vật và hành trình từ cổ đại đến thảm đỏ

Cặp bông tai của Zendaya có hành trình phức tạp qua thị trường mua bán cổ vật hiếm, nơi các cổ vật khảo cổ vô giá thường được tái tạo thành đồ trang sức xa xỉ hoặc vật phẩm sưu tầm. Nhiều món vật có thể thấy tại các dealer ở Mayfair cũng như các nhà đấu giá nổi tiếng vốn nên thuộc về kho lưu trữ bảo tàng.

Advertisement300 × 250

Các mặt hàng tương tự hiện đang được giao dịch bao gồm mặt nạ ướp xác Ai Cập từ khoảng 664-332 trước Công nguyên, bông tai vàng Hellenistic thạch anh đỏ và mã não từ thế kỷ 3 trước Công nguyên, hay ghim áo đồng hình ibex có tuổi thọ lên đến 3000 năm. Giá khởi điểm những món vật này rơi vào khoảng 450 bảng Anh.

Các nhà đấu giá lớn cũng từng bán những cổ vật có giá trị cực lớn, ví dụ Christie’s đã bán một phù điêu 3000 năm tuổi thuộc triều đại vua Neo-Assyrian Ashurnasirpal II với giá gần 31 triệu USD vào năm 2018. Tsirogiannis tiết lộ rằng khoảng 90% cổ vật trên thị trường có vấn đề về nguồn gốc, thiếu giấy tờ, hoặc được cho là trái phép.

Khía cạnh đạo đức và pháp lý trong sở hữu cổ vật

Một thách thức nữa liên quan đến bộ bông tai này là tính đạo đức khi nó có thể xuất phát từ mộ táng. Dr Tsirogiannis đặt câu hỏi về cảm nhận của người đeo khi họ mang trên mình trang sức có thể thuộc về một phụ nữ cổ đại giờ đã mất và vật phẩm có thể bị lấy trộm.

Vấn đề sở hữu và thuộc quyền các cổ vật lâu nay không chỉ là chuyện học thuật mà liên quan tới pháp lý phức tạp. Simon Mackenzie, giáo sư tội phạm học tại Victoria University of Wellington, New Zealand, cho biết hầu hết các quốc gia đã có luật pháp quy định cổ vật phát hiện thuộc sở hữu nhà nước, do đó việc khai quật trái phép là hành động trộm cắp của nhà nước.

Tuy nhiên, tính pháp lý có thể gây tranh cãi do các luật này thường không có tính hồi tố, dẫn đến các lý luận pháp lý về thời điểm áp dụng quy định ấy.

Hiệu ứng truyền thông và nhận thức cộng đồng

Dù gây tranh cãi, sự kiện Zendaya đeo bông tai cổ đã góp phần kích thích sự chú ý về vấn đề nguồn gốc cổ vật. Các sự kiện tương tự như Kim Kardashian diện bộ váy vàng bên quan tài Ai Cập tại Met Gala 2018 đều thu hút các chuyên gia phát hiện các vụ mua bán cổ vật trá hình và đồng thời đặt câu hỏi về tính hợp pháp cũng như tính đạo đức của việc sử dụng các cổ vật như vậy.

Trong trường hợp của Zendaya, cặp bông tai đã vô tình làm nổi bật Iran trên một thảm đỏ phim ảnh bất chấp bộ phim không có liên hệ trực tiếp với nền văn minh Ba Tư cổ đại. Vấn đề pháp lý và đạo đức xoay quanh món trang sức này vẫn còn bỏ ngỏ nhưng ít nhất nó đã mở ra cuộc đối thoại quan trọng về quyền sở hữu và tính minh bạch đối với cổ vật.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Bông tai của Zendaya làm dấy lên cuộc tranh luận về nguồn gốc và tính pháp lý của cổ vật Iran thời cổ đại.
  • Chuyên gia lên tiếng về sự thiếu minh bạch trong thị trường cổ vật và yêu cầu công khai hồ sơ liên quan.
  • Khoảng 90% cổ vật trên thị trường có thể là bất hợp pháp hoặc thiếu chứng nhận nguồn gốc.
  • Vấn đề sở hữu cổ vật liên quan sâu sắc tới luật pháp quốc tế và đạo đức, nhiều nước coi cổ vật là tài sản nhà nước.
  • Sự kiện liên quan đến người nổi tiếng có thể làm tăng nhận thức công chúng về các vấn đề nguồn gốc và mua bán cổ vật.

Đăng ký bản tin QMVN