Serbia trước cuộc bầu cử quyết định: Phong trào sinh viên thách thức Aleksandar Vučić giữa những lo ngại bạo lực

Ngày 25/10, cử tri Serbia sẽ bỏ phiếu trong cuộc bầu cử quốc hội trước thời hạn được công bố chính thức từ tháng 9. Cuộc bầu cử diễn ra sau gần hai năm biểu tình do sinh viên dẫn dắt, bắt nguồn từ vụ sập mái che nhà ga Novi Sad tháng 11/2024. Mười sáu người thiệt mạng và câu hỏi về trách nhiệm công trình công đã trở thành biểu tượng cho sự bất mãn sâu rộng với quản trị và tham nhũng.

Khác với những làn sóng xuống đường trước đó, phong trào lần này có một con đường thể chế: danh sách “Students Win”, tập hợp các gương mặt học thuật và nghề nghiệp, đặt trọng tâm vào trách nhiệm giải trình và pháp quyền. Tuy nhiên, biến năng lượng phản kháng thành phiếu bầu đòi hỏi mạng lưới giám sát, huy động cử tri và chương trình đủ sức thuyết phục cả những người ngoài các thành phố lớn.

Vučić giữ vai trò trung tâm trong chính trị Serbia hơn một thập niên, từ thủ tướng đến tổng thống. Sau khi thúc đẩy cuộc bầu cử sớm, ông chuyển hướng tranh cử để trở lại cương vị thủ tướng.

Phe ủng hộ mô tả ông là người bảo đảm ổn định trong một khu vực nhiều bất trắc; những người phản đối cho rằng sự tập trung quyền lực quá lâu làm suy yếu cơ chế kiểm soát.

Kết quả chưa được quyết định bởi những cuộc tuần hành hay dự báo của các bên. Chính quyền bác bỏ các cáo buộc gian lận bầu cử trước đây. Bởi vậy, việc kiểm phiếu minh bạch, giải quyết khiếu nại đúng luật và kiểm soát hành vi bạo lực của mọi phía sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tính chính danh của chính phủ tiếp theo.

Tổ chức giám sát CRTA đã ghi nhận quan ngại về áp lực lên cử tri, việc thu thập chữ ký ứng cử và không gian tranh luận thiếu công bằng. Theo bài điều tra của The Times, một người tự nhận tổ chức các nhóm côn đồ đã đưa ra cáo buộc họ được sử dụng để gây rối và đánh người biểu tình. Đây là những lời tố cáo nghiêm trọng, chưa thể coi là sự thật tư pháp chỉ dựa trên lời kể.

Nhà quan sát quốc tế nhấn mạnh quyền tham gia tranh cử, tự do báo chí và an toàn cho cả cử tri lẫn những người theo dõi bầu cử. Trong bầu không khí nghi kỵ, mỗi vụ đụng độ hoặc đoạn video chưa xác thực đều có thể trở thành chất xúc tác. Cần công bố nhanh kết quả theo từng đơn vị, kiểm tra chứng cứ và tránh suy diễn tập thể từ những sai phạm cá biệt.

Các đài và cơ quan báo chí độc lập nói họ phải đối mặt với áp lực sở hữu, kiện tụng hoặc thay đổi nhân sự, trong khi đại diện một số chủ sở hữu bác bỏ cáo buộc can thiệp biên tập. Việc các bên tranh cãi gay gắt về quyền kiểm soát thông tin cho thấy bầu cử không chỉ diễn ra ở phòng phiếu, mà còn trong không gian hình thành nhận thức công chúng.

Đối ngoại cũng là điểm nhạy cảm: Serbia tìm cách duy trì quan hệ với Liên minh châu Âu đồng thời giữ liên hệ truyền thống với Nga. Không nên mặc nhiên cho rằng lựa chọn bầu cử của từng người chỉ phản ánh một phe địa chính trị. Với nhiều cử tri, các vấn đề thường nhật như việc làm, dịch vụ công và một nhà nước chịu trách nhiệm vẫn là trọng tâm.