Mỹ thúc Trung Quốc thực hiện cam kết đất hiếm và nông sản, phép thử lớn trước các cuộc gặp Trump–Tập

Ngày 6/11, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) xác nhận Jamieson Greer cùng Scott Bessent đã trao đổi trực tuyến với He Lifeng. Theo USTR, Greer yêu cầu Trung Quốc có hành động cụ thể đối với các nghĩa vụ về mua nông sản, đất hiếm và các khoáng sản thiết yếu khác. Bộ Tài chính Mỹ mô tả cuộc trao đổi là thẳng thắn, đồng thời nhấn mạnh Washington sẽ theo dõi việc thực thi thỏa thuận Busan. Đây là tuyên bố chính thức của phía Mỹ, chưa phải một báo cáo kiểm toán độc lập về mức độ tuân thủ.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách Washington đặt thứ tự ưu tiên: trước hết phải chứng minh các cam kết cũ đã được triển khai, sau đó mới bàn các bước nhượng bộ tiếp theo. Cách tiếp cận ấy cho thấy ngay cả khi hai bên duy trì đối thoại cấp cao, khoảng cách giữa thỏa thuận ngoại giao và giao hàng thực tế vẫn có thể kéo dài.

Đất hiếm không chỉ là một nhóm nguyên liệu trên giấy tờ thương mại. Những nam châm hiệu suất cao làm từ các nguyên tố này hiện diện trong ô tô điện, tua-bin gió, thiết bị điện tử và nhiều hệ thống quốc phòng. Một giấy phép xuất khẩu được cấp muộn, hoặc nguồn hàng không đủ, có thể làm gián đoạn cả dây chuyền ở nước nhập khẩu. Vì vậy, giới doanh nghiệp Mỹ quan tâm không chỉ đến việc hạn chế có được bãi bỏ hay không mà còn đến tốc độ, khối lượng và tính dự đoán được của các chuyến hàng.

USTR đang đồng thời thúc đẩy những thỏa thuận tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng khoáng sản với các đối tác. Tuy nhiên, việc mở mỏ, tinh luyện và sản xuất nam châm thay thế là quá trình tốn kém, kéo dài nhiều năm. Trong ngắn hạn, hai bên vẫn bị ràng buộc bởi sự phụ thuộc lẫn nhau: Trung Quốc có lợi thế về năng lực chế biến; Mỹ có nhu cầu công nghiệp lớn và công nghệ tiêu thụ đầu cuối.

Nếu đất hiếm phản ánh sức mạnh công nghiệp, đậu tương đại diện cho sinh kế của nông dân Mỹ. Theo Reuters, thỏa thuận Busan có các cam kết về lượng mua đậu tương và nông sản bổ sung; những con số này hiện là chủ đề tranh luận khi các bên đối chiếu đơn đặt hàng với thực tế thực hiện.

Các nhà xuất khẩu cần hợp đồng ổn định theo mùa vụ, trong khi sự thay đổi thuế nhập khẩu có thể khiến khách hàng tìm nguồn cung khác.

Bắc Kinh nói sẵn sàng mua thêm nông sản Mỹ, nhưng việc đó gắn với thực thi thỏa thuận giảm thuế quan từ cả hai phía. Lập luận này khác với yêu cầu thực hiện ngay của Washington, bởi Trung Quốc coi nhượng bộ thuế quan và mua hàng là các phần của cùng một cuộc mặc cả. Khi hai bên chưa thống nhất cách đo kết quả, mỗi chuyến tàu chở đậu tương cũng có thể trở thành một tín hiệu chính trị.

Hội nghị cấp cao APEC dự kiến diễn ra ngày 18–19/11 tại Thâm Quyến, Trung Quốc; G20 dự kiến được tổ chức ngày 14–15/12 tại Miami, Mỹ. Reuters cho biết hai cuộc gặp Trump–Xi được kỳ vọng bên lề các dịp này. Tuy nhiên, kỳ vọng ngoại giao không tự động đồng nghĩa với lịch gặp song phương đã được chốt, càng không bảo đảm một thỏa thuận mới sẽ được ký.

Thỏa thuận đình chiến thương mại hiện tại được nói là có thời hạn tới ngày 10/1/2027. Chính quãng thời gian ngắn này khiến các nhóm đàm phán phải xác định đâu là cam kết có thể kiểm đếm trước khi lãnh đạo gặp nhau: giấy phép khoáng sản được xử lý, hàng hóa thực sự cập cảng, và thuế quan thực sự được điều chỉnh. Những chỉ dấu ấy có ý nghĩa hơn các tuyên bố lạc quan đơn thuần.

Mỹ muốn bảo vệ người lao động, nông dân và các ngành sản xuất khỏi cú sốc chuỗi cung ứng; Trung Quốc muốn bảo đảm rằng nhượng bộ thương mại mang tính hai chiều. Hai mục tiêu có thể cùng tồn tại, nhưng sự thiếu tin cậy khiến từng bước thực hiện đều bị soi xét. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và an ninh, một lô khoáng sản hay hợp đồng nông sản không còn chỉ là giao dịch kinh doanh.

Khả năng bền vững của thỏa thuận phụ thuộc vào minh bạch về tiến độ, cơ chế giải quyết bất đồng và sự nhất quán của các chính sách nội địa. Điều người dân và doanh nghiệp cần nhất không phải thông điệp thắng thua, mà là một môi trường nơi kế hoạch đầu tư, sản xuất và gieo trồng có thể được xây dựng dựa trên những quy tắc đáng tin cậy.