Một cửa khẩu nhộn nhịp bị xóa khỏi thung lũng
Nhóm phóng viên CNN được đưa tới Gyirong ngày 6-9 trong chuyến thăm do phía Trung Quốc tổ chức đã mô tả một khung cảnh gần như không còn dấu vết của cửa khẩu cũ. Tòa nhà kiểm soát biên giới năm tầng, các đại lý du lịch, siêu thị và cây cầu nối sang Nepal đều bị dòng lũ phá hủy. Reuters cũng ghi nhận chỉ còn một phần công trình tháp nước và nền móng, trong khi lực lượng cứu hộ dùng máy xúc, xẻng và radar xuyên đất để tìm kiếm dưới lớp bùn đá.
Trước ngày 26-8, hàng trăm người mỗi ngày đi qua Gyirong để sang Rasuwa của Nepal hoặc di chuyển theo chiều ngược lại. Vị trí nằm trong một hẻm núi hẹp giúp cửa khẩu trở thành tuyến kết nối quan trọng nhưng đồng thời khiến nó đặc biệt dễ tổn thương trước dòng lũ cực lớn. Khi bức tường nước, bùn và đá lao xuống, những công trình vốn biểu tượng cho kết nối biên giới gần như không có khả năng chống đỡ.
Cuộc tìm kiếm trong địa hình gần như không thể tiếp cận
Khó khăn lớn nhất của cứu hộ là khoảng cách và địa hình. CNN cho biết hành trình từ Lhasa tới Dingri mất khoảng tám giờ, sau đó cần thêm khoảng sáu giờ để tới khu vực cửa khẩu. Con đường hai làn uốn qua núi bị phá hỏng và chỉ được thông trở lại khoảng bảy ngày sau thảm họa. Trước đó, lực lượng phản ứng phải đi bộ, đi thuyền hoặc sử dụng phương tiện hàng không trong điều kiện thời tiết và địa hình rất bất lợi.
Nguy cơ thứ cấp cũng liên tục cản trở công việc. Mưa lớn, lở đất mới và các hồ chắn hình thành khi bùn đá chặn dòng sông khiến hoạt động tìm kiếm có lúc phải tạm dừng. Nhà chức trách còn cảnh báo khả năng tiếp tục sụp đổ quanh khu vực sông băng Langtang Lirung. Trong môi trường như vậy, cứu hộ không chỉ là chạy đua với thời gian mà còn là bài toán bảo vệ chính những người đang tìm kiếm nạn nhân.
Những gia đình vẫn chờ tên người thân trong danh sách
Thông tin về người mất tích phía Trung Quốc xuất hiện chậm hơn so với Nepal. Theo cập nhật được CNN dẫn lại trước chuyến thăm, Trung Quốc xác nhận 31 người chết và 531 người mất tích, trong đó hơn 250 người nước ngoài.
Reuters ngày 6-9 sau đó đưa con số 43 người chết và 519 người mất tích, cho thấy số liệu vẫn tiếp tục được cập nhật khi công tác tìm kiếm và nhận dạng diễn ra.
Việc chưa công bố rộng rãi danh sách đầy đủ những người có mặt tại cửa khẩu khiến nhiều gia đình ở Trung Quốc và nước ngoài phải chờ đợi trong bất an. Bắc Kinh nói việc cung cấp thông tin là cởi mở và kịp thời, đồng thời cho phép một nhóm phóng viên quốc tế tới hiện trường. Tuy nhiên, với gia đình người mất tích, điều quan trọng nhất vẫn là thông tin cụ thể về từng cá nhân, quy trình nhận dạng và một đầu mối liên lạc đáng tin cậy.
Thảm họa cho thấy rủi ro xuyên biên giới của Himalaya
Các báo cáo ban đầu cho thấy một phần sông băng Langtang Lirung ở Nepal sụp xuống, kích hoạt lở đất và dòng lũ khổng lồ. Dòng thảm họa không dừng ở biên giới hành chính: nó đánh vào Gyirong trước rồi tiếp tục tàn phá các khu vực của Nepal. Chính đặc điểm này khiến thảm họa trở thành ví dụ rõ ràng về những rủi ro thiên nhiên mà một quốc gia không thể quản lý hoàn toàn một mình.
Himalaya đang chịu tác động của nhiệt độ tăng, biến đổi sông băng và các hồ băng có thể trở nên khó dự đoán hơn. Không phải mọi sự kiện riêng lẻ đều có thể quy trực tiếp cho biến đổi khí hậu, nhưng xu hướng ấm lên làm tăng nhu cầu giám sát các vùng băng, hồ và sườn núi có nguy cơ cao. Dữ liệu quan trắc nếu chỉ nằm ở một phía biên giới sẽ không đủ khi nước và bùn đá có thể vượt biên chỉ trong vài phút.
Gyirong không chỉ là một cửa khẩu thương mại
Gyirong là tuyến thương mại quan trọng giữa Trung Quốc và Nepal, đồng thời phục vụ khách du lịch và người hành hương hướng tới các địa điểm như núi Kailash. Việc cửa khẩu bị phá hủy vì vậy không chỉ tạo ra mất mát về người. Nó làm gián đoạn vận tải, thương mại địa phương, du lịch và sinh kế của nhiều cộng đồng phụ thuộc vào dòng người qua biên giới.
Tái thiết một tuyến giao thông ở địa hình Himalaya sẽ tốn kém và phức tạp. Nếu chỉ xây lại công trình giống trước đây, khu vực có thể tiếp tục dễ tổn thương trước một sự kiện cực đoan khác. Bài toán mới cần tính đến vị trí an toàn hơn, tiêu chuẩn chống chịu, đường thoát hiểm, hệ thống cảnh báo và phương án đóng cửa khẩu sớm khi dữ liệu từ thượng nguồn cho thấy nguy hiểm.
Tái thiết cần bắt đầu từ hợp tác và cảnh báo sớm
Sau giai đoạn tìm kiếm khẩn cấp sẽ là một quá trình dài gồm nhận dạng nạn nhân, hỗ trợ gia đình, khôi phục giao thông và xây dựng lại sinh kế. Trung Quốc và Nepal cũng có cơ hội biến thảm họa thành động lực cho một cơ chế hợp tác thực chất hơn về sông băng và lũ quét. Chia sẻ dữ liệu thời gian thực, tiêu chuẩn cảnh báo chung và diễn tập cứu hộ xuyên biên giới có thể giúp giảm thương vong trong tương lai.
Giữa những khối đá tại Gyirong, điều cấp thiết nhất lúc này vẫn là tìm người và trả lời những gia đình đang chờ đợi. Nhưng ký ức về cửa khẩu bị xóa sạch chỉ trong thời gian ngắn cũng mang một thông điệp dài hạn: hạ tầng có thể dừng ở đường biên, còn thiên tai thì không. An toàn của cộng đồng vùng núi phụ thuộc ngày càng nhiều vào việc các nước cùng nhìn thấy một rủi ro và cùng hành động trước khi nó trở thành thảm họa.

















