Một thông điệp chúc mừng và phản ứng trái chiều
Ngày 5/11, cơ quan đánh giá của UNESCO công bố khuyến nghị ghi danh shodo vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trên mạng xã hội, Thủ tướng Sanae Takaichi ca ngợi bộ môn sử dụng bút, mực, nghiên và giấy để gửi gắm suy nghĩ, cảm xúc qua nét chữ. Bà nhấn mạnh giá trị được truyền qua nhiều thế hệ trong đời sống Nhật Bản. Nội dung này mô tả một thực hành văn hóa trong nước, nhưng việc không đề cập lịch sử du nhập từ Trung Quốc đã khiến một bộ phận cư dân mạng bất bình.
Những lời phê bình lập luận rằng các công cụ và kỹ thuật căn bản của thư pháp xuất phát từ Trung Hoa, vì vậy việc giới thiệu shodo nên ghi nhận rõ hành trình tiếp biến. Phản ứng trên mạng không đồng nghĩa với phản đối chính thức của chính phủ Trung Quốc đối với đề cử; cũng không phải bằng chứng rằng Nhật Bản tuyên bố đã sáng tạo mọi yếu tố của thư pháp. Điểm đáng bàn nằm ở cách một thông điệp ngắn, trong bối cảnh quan hệ song phương nhạy cảm, dễ được đọc như một phát biểu về quyền sở hữu lịch sử.
Từ chữ Hán đến vẻ đẹp riêng của shodo
Bảo tàng Quốc gia Tokyo khẳng định lịch sử thư pháp Nhật phát triển trên nền ảnh hưởng sâu đậm của kỹ thuật Trung Hoa. Chữ Hán, cùng nhiều phương thức chép kinh, sử dụng giấy và mực, được truyền qua các cuộc trao đổi khu vực.
Đến khoảng thế kỷ X, thời Heian, các nghệ nhân Nhật đã phát triển phong cách wayo mềm mại và hệ chữ kana phù hợp với ngôn ngữ của mình. Những bậc thầy như Ono no Tofu, Fujiwara no Sari và Fujiwara no Kozei giúp định hình một mỹ học khác biệt.
Sự liên tục ấy cho phép hai sự thật cùng tồn tại: nguồn gốc liên hệ với Trung Quốc và những sáng tạo thực chất tại Nhật Bản. Một bản viết chữ Hán theo lối cổ điển và một bài thơ waka trình bày bằng kana có thể cùng thuộc thế giới shodo, nhưng truyền tải những nhịp điệu thị giác riêng. Các bảo tàng như Metropolitan Museum of Art cũng mô tả cách nghệ nhân Nhật điều hòa nét Hán tự với đường cong thanh thoát của kana. Nhìn nhận sự đa tầng này hữu ích hơn việc buộc di sản vào một câu hỏi độc quyền.
UNESCO công nhận thực hành sống, không phân xử độc quyền
Thư pháp Trung Quốc đã được UNESCO ghi danh từ năm 2009. Việc Nhật Bản tiếp tục đề cử shodo không đồng nghĩa phải phủ nhận hồ sơ ấy: cơ chế di sản phi vật thể nhằm bảo vệ các kỹ năng, tri thức và tập quán được cộng đồng duy trì, chứ không cấp giấy chứng nhận sở hữu độc quyền một nghệ thuật. Theo Cơ quan Văn hóa Nhật Bản, shodo đạt khuyến nghị “ghi danh” sau vòng thẩm định; quyết định cuối cùng thuộc ủy ban liên chính phủ họp tại Hạ Môn từ 30/11 đến 5/12/2026.
Nếu được chấp thuận, shodo sẽ trở thành một nội dung mới trong danh mục di sản Nhật Bản, bên cạnh nhiều truyền thống biểu diễn và nghề thủ công. Song hồ sơ được khuyến nghị chưa phải di sản đã được ghi tên; diễn đạt hai giai đoạn như một là dễ gây hiểu nhầm. UNESCO nói di sản phi vật thể có thể được nuôi dưỡng qua biên giới và các quốc gia ngày càng tăng hồ sơ chung. Trên thực tế, chính việc các truyền thống liên quan cùng được gìn giữ cho thấy văn hóa thường lớn hơn ranh giới chính trị.
Khi bản sắc gặp trách nhiệm kể chuyện lịch sử
Ở Nhật, shodo hiện diện trong trường học, buổi viết chữ đầu năm kakizome, những lời chúc và nghi thức đời thường. Việc đề cử UNESCO có thể giúp thu hút học trò, hỗ trợ người truyền nghề và bảo tồn các vật liệu truyền thống trong thời đại màn hình. Nhưng sự quảng bá sẽ thuyết phục hơn nếu bao gồm cả hành trình vượt biển của chữ Hán, ảnh hưởng Phật giáo và sự ra đời của kana. Ghi nhận một nguồn ảnh hưởng không làm giảm thành tựu của người tiếp nhận.
Tranh cãi cũng phản ánh cách mạng xã hội biến một phát biểu giới hạn thành phép thử lòng yêu nước. Công chúng có quyền yêu cầu sự chính xác của người lãnh đạo; đồng thời cần phân biệt sự lược giản trong một bài đăng với hành động chiếm đoạt có chủ ý. Thay vì đếm xem bên nào “sở hữu” cây bút lông, giới nghiên cứu, nhà trường và bảo tàng có thể kể câu chuyện về hành trình biến đổi của nét mực qua nhiều thế hệ. Đó mới là ý nghĩa rộng mở của việc bảo vệ một di sản đang sống.
