Một màn hình, hàng nghìn ký ức
Tại Cox’s Bazar, hàng trăm người quây quần nghe tin từ Hà Lan, nơi các thẩm phán ICJ đọc phán quyết về chiến dịch quân sự năm 2017. Theo Associated Press, nhiều người gọi đây là một chiến thắng nhỏ, bởi họ đã chờ đợi quá lâu để thế giới xác nhận những gì bản thân chứng kiến: những ngôi làng bị thiêu rụi, gia đình ly tán và con đường chạy trốn qua biên giới.
Mohammad Rofik, một lãnh đạo cộng đồng trong khu trại, nói với AP rằng phán quyết là thắng lợi, song không phải hồi kết của thử thách. Sayed Ullah nhấn mạnh một ý nghĩa khác: bản sắc Rohingya, với ngôn ngữ và văn hóa riêng, không thể bị phủ nhận. Giữa niềm vui và ký ức đau buồn, nhu cầu được thừa nhận làm một cộng đồng có quyền sống bình đẳng trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Tòa án đã quyết định điều gì
ICJ xác định Myanmar vi phạm các nghĩa vụ trong Công ước năm 1948 về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng. Không chỉ ghi nhận những hành vi sát hại và bạo lực nghiêm trọng, tòa còn đưa ra các biện pháp khắc phục: chấm dứt vi phạm, truy cứu những người bị nghi có liên quan, phòng ngừa tái diễn và bồi thường cho cộng đồng Rohingya cũng như các nạn nhân.
Đáng chú ý, phán quyết yêu cầu tạo điều kiện hồi hương an toàn, tự nguyện, có phẩm giá, đoàn tụ gia đình và các biện pháp phục hồi. Đây là trách nhiệm của nhà nước theo luật quốc tế; nó không đồng nghĩa tất cả người tị nạn phải lập tức trở về. Một chuyến hồi hương chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân được bảo vệ, có nơi ở và không bị buộc phải chọn giữa hiểm nguy ở quê nhà với bế tắc tại nơi tạm trú.
Khoảng cách giữa phán quyết và thực thi
Phán quyết ICJ có giá trị ràng buộc, nhưng tòa không sở hữu lực lượng thực thi trực tiếp. Việc thi hành phụ thuộc vào hành động của Myanmar, giám sát quốc tế và sức ép ngoại giao. Theo Human Rights Watch, các chính phủ cần thúc đẩy trách nhiệm giải trình và hỗ trợ việc trở về trong điều kiện bảo đảm quyền con người. Đây là bài toán chính trị phức tạp, không thể giải quyết bằng một buổi tuyên án.
Bangladesh đang tiếp nhận khoảng 1,2 triệu người Rohingya, phần lớn sống ở Cox’s Bazar với những hạn chế về việc làm, vệ sinh, an ninh và dịch vụ thiết yếu. Cháy trại, bệnh truyền nhiễm và sạt lở mùa mưa biến cuộc sống tạm thời thành chuỗi ngày bất ổn. Vì vậy, hỗ trợ nhân đạo không thể dừng lại trong lúc ngoại giao còn bế tắc: trẻ em vẫn cần học, gia đình vẫn cần lương thực và cộng đồng vẫn cần hy vọng có thể tự quyết tương lai.
Hồi hương phải bắt đầu từ an toàn và phẩm giá
Câu hỏi quan trọng không chỉ là Myanmar sẽ đáp lại tòa ra sao, mà còn là liệu người Rohingya có thể sống an toàn tại quê hương. Xung đột vũ trang tiếp diễn ở Rakhine và những rào cản lâu đời về quyền công dân, đi lại và sinh kế khiến niềm tin khó được khôi phục. Nếu thiếu những thay đổi có thể kiểm chứng, đưa người tị nạn trở về có nguy cơ đặt họ trước vòng xoáy tổn thương mới.
Người tị nạn Mohammad Osman kêu gọi cộng đồng quốc tế hành động sau phán quyết, theo AP. Đòi hỏi ấy phản ánh sự khác biệt giữa công nhận sai phạm và sửa chữa hậu quả. Công lý bền vững cần hồ sơ chứng cứ, bảo vệ nạn nhân, cơ chế giám sát và tiếng nói trực tiếp của người Rohingya trong mọi kế hoạch tái định cư. Khi họ có quyền lựa chọn mà không sợ hãi, phán quyết lịch sử mới tiến gần ý nghĩa nhân văn trọn vẹn.














