Khi pháp luật gọi đúng tên tội ác
Chủ tọa phiên tòa, thẩm phán Yuji Iwasawa, nêu những chứng cứ về hàng nghìn thường dân Rohingya bị giết, bạo lực tình dục lan rộng, trẻ em bị hành hung và người chạy trốn bị tấn công. Hội đồng thẩm phán cũng xem xét việc phá hủy làng mạc cùng những phát ngôn kích động thù hận nhắm vào cộng đồng. Vấn đề quyết định không chỉ là mức độ tàn bạo, mà còn là ý định đặc biệt được Công ước Chống diệt chủng năm 1948 quy định.
Hội đồng gồm 15 thẩm phán xác định Myanmar chịu trách nhiệm đối với hành vi của lực lượng an ninh. Tòa viện dẫn ước tính của phái đoàn điều tra Liên Hợp Quốc về ít nhất 10.000 người thiệt mạng trong chiến dịch năm 2017. Ranh giới pháp lý này rất quan trọng: thương vong lớn hay chiến tranh tàn khốc tự thân chưa đủ để chứng minh tội diệt chủng nếu không xác lập ý định tiêu diệt một nhóm được bảo vệ.
Myanmar trước đây bác bỏ cáo buộc diệt chủng và cho rằng quân đội chỉ đối phó lực lượng nổi dậy. Phán quyết không chấp nhận lập luận đó như lời giải thích cho toàn bộ hành vi được xem xét. Đồng thời, việc ICJ xác định trách nhiệm của một quốc gia khác với việc kết tội hình sự từng cá nhân, vốn cần một thủ tục xét xử riêng.
Phán quyết vang tới những trại tị nạn
Ở Cox’s Bazar thuộc Bangladesh, các gia đình Rohingya dõi theo kết luận từ những trại tị nạn đã trở thành nơi sống của cả một thế hệ. Theo UNHCR, hơn một triệu người Rohingya vẫn ở Bangladesh, đối mặt cơ hội học tập, sinh kế hạn chế và phụ thuộc vào viện trợ.
Với họ, chiến thắng tại tòa không thể tách khỏi câu hỏi giản dị: bao giờ trở về mới thật sự an toàn?
Nhà hoạt động Wai Wai Nu coi phán quyết là lời bác bỏ những nỗ lực phủ nhận bản sắc và nỗi đau của cộng đồng. Tuy nhiên, người sống sót từ lâu đã nhấn mạnh rằng công lý còn gồm công nhận quyền công dân, bảo vệ trước phân biệt đối xử, hoàn trả tài sản và cơ hội dựng lại cuộc sống. Một bản án có thể xác lập trách nhiệm mà chưa tự mình tháo gỡ các rào cản chính trị.
Tòa yêu cầu tạo điều kiện hồi hương an toàn, bảo đảm phẩm giá và đoàn tụ gia đình. Để thực hiện, cần có an ninh thực chất, sự tự nguyện và những cam kết đáng tin cậy chống tái diễn đàn áp. Không thể lấy một phán quyết mang tính biểu tượng làm lý do thúc ép người tị nạn trở về nơi nguy hiểm.
Sức mạnh và giới hạn của công lý quốc tế
ICJ giải quyết tranh chấp pháp lý giữa các quốc gia, không xét xử tướng lĩnh hay tuyên án tù đối với cá nhân. Phán quyết có tính chung thẩm, không được kháng cáo, nhưng tòa thiếu cơ chế cưỡng chế trực tiếp. Việc thực thi vì thế phụ thuộc nhiều vào chính quyền Myanmar và sự kiên trì của các quốc gia, tổ chức quốc tế.
Bồi thường và khôi phục quyền lợi là bước tiếp theo chưa hoàn tất. Tòa xác định nghĩa vụ khắc phục thiệt hại, còn mức bồi thường và cách thực hiện sẽ được xác định ở giai đoạn sau. Nếu muốn công lý đến được với người bị hại, thủ tục yêu cầu bồi thường phải minh bạch và tạo điều kiện để họ tham gia.
Giới nghiên cứu luật quốc tế cũng theo dõi cách tòa đánh giá ý định diệt chủng và quy trách nhiệm cho nhà nước. Những vụ kiện khác theo Công ước Chống diệt chủng, trong đó có vụ Nam Phi kiện Israel về Gaza, có chứng cứ và hoàn cảnh riêng. Phán quyết đối với Myanmar không quyết định trước kết quả của bất kỳ vụ án nào khác.
Thước đo của sự đoàn kết quốc tế
Gambia, một quốc gia Tây Phi, khởi kiện năm 2019, cho thấy nghĩa vụ ngăn chặn diệt chủng không chỉ là vấn đề riêng của các nước láng giềng. Vụ án làm nổi bật khả năng viện dẫn nghĩa vụ theo điều ước quốc tế ngay cả khi nước khởi kiện không phải bên trực tiếp hứng chịu tội ác.
Bangladesh đã gánh trọng trách lớn khi tiếp nhận những người phải rời Myanmar. Các tổ chức nhân đạo cảnh báo nguồn lực thu hẹp đe dọa chăm sóc y tế, lương thực và giáo dục trong trại. Khi phán quyết được công bố, cộng đồng quốc tế phải lựa chọn liệu sự quan tâm có được biến thành hỗ trợ lâu dài.
Rốt cuộc, tòa đã đặt ra một kết luận rõ ràng về quá khứ và một chuẩn mực nghiêm khắc cho tương lai. Thành quả sâu xa nhất sẽ được đo bằng khả năng trẻ em Rohingya lớn lên với bản sắc được thừa nhận, sự an toàn và quyền lựa chọn nơi sinh sống. Công lý khởi đầu từ sự thật nhưng không thể dừng ở đó.














