Một “hồ sơ lạnh” của Hubble được mở lại sau hơn hai thập niên
HS 0209+0832 không phải là một ngôi sao bình thường mà là sao lùn trắng - lõi còn lại sau khi một ngôi sao kiểu Mặt Trời cạn nhiên liệu, phình thành sao khổng lồ đỏ rồi tống lớp vỏ ngoài vào không gian. Hubble từng quan sát hệ này từ năm 1999 và ghi lại khoảng một trăm đặc trưng hóa học khó giải thích. Nhiều năm sau, Jamie Williams, nghiên cứu sinh tại University of Warwick, quay lại dữ liệu cũ với cơ sở dữ liệu nguyên tử cập nhật và nhận ra nhiều vạch phổ phù hợp với niobium.
Điều bất thường nằm ở thành phần. Trong các sao lùn trắng đang hút vật chất từ hành tinh hay mảnh vụn cũ, giới thiên văn thường thấy silicon, iron và các nguyên tố tạo đá. Ở HS 0209+0832, nhóm nghiên cứu lại phát hiện zinc, copper và đặc biệt là niobium ở mức rất cao, với niobium được báo cáo vượt mức tương ứng của Mặt Trời hơn một nghìn lần. Mẫu hóa học ấy giống vật chất từng đi qua quá trình s-process bên trong một ngôi sao đang hấp hối hơn là thành phần của một hành tinh “thế hệ thứ nhất” thông thường.
Giả thuyết táo bạo: ngôi sao chết đã sinh ra một thế giới mới
Nhóm nghiên cứu cho rằng lời giải hợp lý nhất là sao lùn trắng đang hút vật chất từ một hành tinh được tạo ra sau khi ngôi sao mẹ chết. Trong kịch bản này, khí và bụi bị ngôi sao phóng ra trong giai đoạn cuối không hoàn toàn thoát khỏi hệ. Một phần vật chất được giữ lại, tạo thành đĩa mới quanh lõi sao đã chết rồi ngưng tụ thành hành tinh khí khổng lồ. Vì hành tinh được tạo từ vật chất đã được làm giàu bởi quá trình tiến hóa của ngôi sao, thành phần hóa học của nó tự nhiên sẽ khác các hành tinh sinh ra cùng lúc với sao mẹ.
“Nó giống như tìm thấy một hành tinh trỗi dậy từ tro tàn của chính ngôi sao mà nó từng quay quanh.” Jamie Williams
TESS bổ sung mảnh ghép chu kỳ 4,4 ngày
Để kiểm tra giả thuyết từ phổ Hubble, nhóm nghiên cứu xem xét dữ liệu của NASA TESS và thấy độ sáng của HS 0209+0832 biến thiên theo chu kỳ khoảng 4,4 ngày. Tín hiệu yếu nhưng đều đặn này phù hợp với kịch bản có một hành tinh cỡ Jupiter quay rất gần sao lùn trắng.
Ở khoảng cách như vậy, hành tinh chịu bức xạ cực mạnh và có thể bị nung nóng đến mức lớp khí quyển ngoài liên tục thoát ra không gian.
Vật chất bị bốc hơi sau đó có thể bị lực hấp dẫn của sao lùn trắng kéo trở lại, tạo dòng khí hoặc đĩa bồi tụ rồi rơi xuống bề mặt sao. Chính quá trình này sẽ làm “ô nhiễm” khí quyển sao lùn trắng bằng niobium và các nguyên tố nặng, cho phép Hubble nhìn thấy dấu vết hóa học của một vật thể không thể quan sát trực tiếp một cách dễ dàng.
Một hành tinh thế hệ thứ hai cần một lịch sử hệ sao đặc biệt
Việc tạo ra hành tinh sau khi sao mẹ chết không hề đơn giản. Một ngôi sao cô lập thường phóng vật chất khá đối xứng khi chuyển sang giai đoạn cuối, khiến khí và bụi dễ phân tán ra xa thay vì nằm lại trong một đĩa đặc. Vì vậy, nhóm nghiên cứu cho rằng HS 0209+0832 có thể từng có một sao đồng hành giúp kéo, giữ và gom vật chất phóng ra vào quỹ đạo để tạo môi trường thích hợp cho quá trình sinh hành tinh lần thứ hai.
Điểm này giải thích vì sao những thế giới như vậy có thể hiếm. Các “hành tinh tái sinh” từng được đề xuất quanh pulsar, nhưng sao lùn trắng phổ biến hơn rất nhiều trong thiên hà. Nếu cơ chế này thực sự hoạt động quanh sao lùn trắng, số hệ hành tinh có một “chương hai” sau cái chết của sao mẹ có thể lớn hơn những gì giới thiên văn từng hình dung.
Khám phá mới mở ra cả phương pháp tìm kiếm lẫn câu hỏi về khả năng sống
Nếu được xác nhận, HS 0209+0832 sẽ không chỉ là một hành tinh kỳ lạ mà còn cung cấp một phương pháp tìm kiếm mới. Thay vì phải nhìn thấy hành tinh trực tiếp, các nhà thiên văn có thể rà quang phổ của những sao lùn trắng nóng để tìm các nguyên tố nặng được tạo trong giai đoạn sao khổng lồ đỏ. Một “dấu vân tay” hóa học tương tự có thể chỉ ra rằng sao lùn trắng đang hút vật chất từ một hành tinh thế hệ thứ hai.
Khả năng sống quanh sao lùn trắng vẫn là câu hỏi hoàn toàn khác và không nên suy ra từ ứng viên này, bởi vật thể được đề xuất ở HS 0209+0832 là một hành tinh khí cực gần ngôi sao chết, chịu bức xạ mạnh và mất khí quyển. Tuy nhiên, hiểu cách hành tinh mới có thể xuất hiện sau cái chết của sao mẹ sẽ giúp các nhà khoa học đánh giá liệu những quỹ đạo xa hơn, ổn định hơn có thể hình thành thế giới nhỏ hơn trong tương lai hay không.

















