Cuộc gặp lại dưới lớp cát biển
Những mảnh gỗ còn sót lại không phải một phát hiện tình cờ của người đi biển. Theo Bộ Quốc phòng Australia, chiến dịch có sự tham gia của Bảo tàng Hàng hải Quốc gia Australia, cơ quan di sản Queensland và Hải quân Hoàng gia Australia. Tàu dò mìn HMAS Diamantina hỗ trợ nhóm khảo sát trong cuộc tìm kiếm kéo dài khoảng một tháng. Đội khảo cổ kết hợp vị trí ước tính từ hồ sơ cũ với quan sát trực tiếp dưới nước, qua thợ lặn và robot điều khiển từ xa.
Ngày 21/8, đúng dịp kỷ niệm 128 năm tai nạn, họ nhận diện được dấu tích Spitfire gần vùng biển Piper Island. Khoảng 16 mét cấu trúc được phát lộ, trong khi phần lớn thân tàu vẫn bị cát phủ. Sự trùng hợp của hai mốc thời gian khiến việc tìm thấy một hiện vật lịch sử trở thành câu chuyện giàu sức gợi: thứ từng bị đại dương che giấu đã trở lại đúng ngày nó biến mất. Việc công bố phải chờ đến tháng 11 để hoàn thành các thủ tục thông báo và bảo vệ di sản.
Con tàu nhỏ giữa nỗi sợ một cuộc xâm lược
Spitfire được hạ thủy năm 1855 tại xưởng John Cuthbert ở Darling Harbour, Sydney, trong bối cảnh các thuộc địa Anh tại Australia lo ngại chiến tranh giữa Anh và Nga lan sang Thái Bình Dương. Những mỏ vàng mới được phát hiện khiến New South Wales và Victoria có giá trị kinh tế đặc biệt.
Trong khi đó, lực lượng hải quân Anh hiện diện hạn chế ở vùng đất cách xa trung tâm đế quốc. Chính quyền thuộc địa vì vậy tìm một phương tiện có thể phản ứng tại chỗ.
Tuy vậy, Spitfire không phải đối thủ ngang sức với tàu chiến hiện đại của Nga. Con tàu hai cột buồm dài chừng 19 mét chỉ mang một khẩu pháo bắn đạn sắt nặng 32 pound, tức khoảng 14,5 kg. Nhà khảo cổ James Hunter lưu ý rằng đạn pháo ấy khó gây thiệt hại đáng kể cho tàu Nga bọc sắt, chạy bằng hơi nước. Chi tiết này cho thấy khoảng cách giữa khát vọng tự phòng thủ và năng lực kỹ thuật thực tế của một thuộc địa giữa thế kỷ XIX.
Từ nhiệm vụ quân sự đến đời sống dân sự
Chiến tranh Crimea chấm dứt năm 1856, trước khi Spitfire phải nổ súng chiến đấu. Năm 1857, tàu được đưa đến Moreton Bay làm nhiệm vụ hoa tiêu, hướng dẫn tàu thuyền qua các vùng nước ven bờ. Đó là công việc ít hào nhoáng hơn quân sự nhưng thiết yếu với thương mại và an toàn hàng hải. Khi Queensland trở thành thuộc địa riêng, con tàu cũng đi qua những thay đổi về tổ chức và nhu cầu sử dụng tàu của chính quyền.
Năm 1885, chính quyền Queensland bán Spitfire cho tư nhân. Con tàu từng tượng trưng cho phòng thủ thuộc địa chuyển sang phục vụ đánh cá. Đến ngày 21/8/1898, nó bị rò nước và chìm ngoài khơi Piper Island. Từ chiếc tàu chiến đến tàu lao động, hành trình hơn bốn thập niên phản ánh một góc đời sống Australia: các phương tiện được tái sử dụng khi ưu tiên quốc gia và kỹ thuật hàng hải thay đổi.
Bảo tồn thay vì đưa hiện vật lên bờ
Việc bảo vệ địa điểm được ưu tiên hơn chuyện đưa xác tàu lên bờ. Giới chức không công bố tọa độ chính xác dù vị trí nằm ở độ sâu thợ lặn thể thao có thể tiếp cận. Công khai quá nhiều có thể khuyến khích việc tiếp cận thiếu kiểm soát và làm xáo trộn hiện trường. Luật di sản dưới nước của liên bang và Queensland bảo vệ những dấu tích lâu đời như vậy. Cát biển, dù che khuất nhiều cấu trúc, cũng có thể góp phần giữ các chi tiết gỗ trong môi trường ổn định.
Phó đô đốc Matthew Buckley, Tư lệnh Hải quân Australia, coi Spitfire là cột mốc mở đầu lịch sử chế tạo tàu chiến phục vụ Australia. Khảo cổ học giúp kiểm nghiệm hồ sơ giấy tờ, tìm hiểu kỹ thuật đóng gỗ bản địa và nối ký ức quốc phòng với lịch sử lao động trên biển. Vì thế, giá trị lớn nhất của phát hiện không nằm ở khả năng trưng bày một xác tàu nguyên vẹn, mà ở việc hiểu rõ hơn cách cộng đồng hình thành năng lực tự bảo vệ và gìn giữ dấu vết quá khứ.
















