Khủng hoảng nội bộ đa chiều trong bối cảnh chiến tranh với Mỹ
Trên nền tảng cuộc chiến tranh kéo dài hơn năm tháng với Mỹ ngày càng leo thang, Iran đang chật vật đối phó với nhiều khủng hoảng nội bộ liên tiếp. Các vấn đề từ những vụ xử tử công khai gây tranh cãi, tình trạng tăng giá sinh hoạt làm suy giảm chất lượng cuộc sống, đến cáo buộc thiên vị trong hoạt động của đài truyền hình nhà nước đều tạo ra nhiều bất đồng xã hội. Sự việc thậm chí có quy mô nhỏ hơn như phá dỡ vỉa hè trước các quán cà phê có xu hướng tự do ở Tehran cũng khiến dư luận chia rẽ, minh chứng cho sự căng thẳng đang diễn ra trên nhiều phương diện văn hóa và chính trị.
Tuy nhiên nguy cơ lớn nhất hiện nay là bế tắc ngoại giao ngày càng kéo dài giữa Iran và Mỹ, gây ra bởi sự thiếu tin tưởng lẫn nhau khiến hai bên nghi ngờ rằng đối phương sẽ không tuân thủ thỏa thuận nào. Nỗ lực ngoại giao bị áp lực mạnh mẽ khi chiến tranh mở rộng phạm vi tác động, ảnh hưởng đến các nước như Yemen, Iraq và gần đây là Ai Cập. Trên chính trường Iran, phe ủng hộ leo thang xung đột đang dần chiếm ưu thế ngày càng rõ nét.
Căng thẳng xã hội và cuộc sống người dân
Chính phủ Iran và các nhà lãnh đạo thừa nhận xã hội đang đứng trước những áp lực to lớn có thể dẫn đến bất ổn. Masoud Pezeshkian - Chủ tịch hội đồng tư pháp tối cao Iran - so sánh tình trạng hiện nay với một cuộc chiến toàn diện, không chỉ trên mặt trận quân sự mà còn cả kinh tế và đời sống người dân. Ông cảnh báo nếu áp lực kinh tế khiến bất mãn xã hội lan rộng, lòng tin của người dân dành cho hệ thống chính trị sẽ giảm đi nghiêm trọng.
Sự bất mãn không chỉ tồn tại dưới dạng im lặng và tuyệt vọng mà còn biểu hiện qua các cuộc biểu tình chính trị và phản đối công khai. Các vụ xử tử công khai đang gây phẫn nộ trong xã hội và bị phản đối mạnh mẽ bởi các nhóm đối lập cũng như giới trí thức. Đảng Dân tộc Iran cảnh báo rằng việc phớt lờ các cuộc biểu tình phản đối này có thể dẫn đến những hậu quả thảm khốc, kêu gọi các học giả và nhà tôn giáo can thiệp để chấm dứt bạo lực nhà nước.
Người dân mệt mỏi với chiến tranh và cảnh báo của giới reformist
Azar Mansouri, một nhà hoạt động reformist từng thân cận với Pezeshkian, đã cảnh báo về một nhóm thiểu số có tiếng nói lớn trong nước, những người xem các thỏa thuận đàm phán với Mỹ là dấu hiệu của thất bại. Bà nhấn mạnh chiến tranh không chỉ là đối đầu quân sự mà còn là sự tàn phá kinh tế, tăng nghèo đói và nguy cơ mất đi thế hệ tinh hoa, đe dọa nghiêm trọng tương lai quốc gia.
Những sáng kiến chính trị gần đây của các nhóm đấu tranh kêu gọi chấm dứt chiến tranh và thúc đẩy một cuộc trưng cầu ý dân để thể hiện nguyện vọng chống chiến tranh của đa số người dân. Các nhà hoạt động liên quan đến cựu tổng thống Mohammad Khatami nhấn mạnh rằng chiến tranh không có người thắng và những ai ủng hộ đàm phán không nên bị vu khống.
Mâu thuẫn trong nội bộ và áp lực từ phe cứng rắn
Dư luận đang chứng kiến sự chia rẽ sâu sắc giữa phe cứng rắn và các nhà cải cách. Phe cứng rắn, dù không chiếm đa số trong quốc hội và không còn giữ vị trí chủ chốt, vẫn duy trì sức ảnh hưởng nhờ sự hậu thuẫn từ quân đội và văn phòng lãnh đạo tối cao.
Sự vắng mặt công khai của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei càng khiến khó dự báo liệu gia đình ông có ủng hộ đàm phán với Mỹ hay không.
Việc đóng cửa hoặc phá hoại các quán cà phê mang hơi hướng tự do được xem là hành động nhằm ngăn cản tự do ngôn luận và kiểm soát dư luận xã hội. Một số nhà cầm quyền bảo thủ xem các địa điểm này như một “không gian thứ ba” chống lại các giá trị truyền thống trong xã hội.
Cuộc khủng hoảng truyền thông nhà nước và sự thiên vị
Nguy cơ từ sự thiên vị và kiểm duyệt của đài truyền hình nhà nước IRIB đang làm dấy lên tranh cãi gay gắt. Chính phủ đã lên tiếng chỉ trích việc kiểm duyệt bài phát biểu của các quan chức và việc truyền hình trở thành công cụ chống lại chính quyền thay vì phản ánh đa dạng xã hội. Các cuộc phản đối công khai cho rằng IRIB đang làm suy yếu sự đoàn kết dân tộc và lún sâu vào sự phân hóa xã hội.
Dù vậy, ít hơn 12% dân số theo dõi đài này, nhưng vấn đề là đa số người dân chuyển sang theo dõi các kênh truyền hình vệ tinh nước ngoài vốn có góc nhìn thù địch. Chính phủ đang kêu gọi cải tổ toàn diện tổ chức này khi có người đứng đầu mới vào tháng 9 năm nay.
Tác động nặng nề của chiến tranh lên kinh tế và đời sống
Các chuyên gia cảnh báo Iran đang trong giai đoạn áp lực kinh tế nghiêm trọng chưa từng có. Majid-Reza Hariri, Chủ tịch phòng thương mại Iran-Trung Quốc, dự báo trong sáu tháng tới việc phân phối thực phẩm theo tem phiếu có thể trở thành cần thiết. Cục phó Bộ Lao động Gholamhossein Mohammadi cho biết hơn một triệu việc làm đã mất do hậu quả của chiến tranh.
Thực tế, mức tăng giá lương thực năm sau năm lên tới 134% vào tháng 7 khiến chi phí thực phẩm trong gia đình trung bình đã hơn gấp đôi chỉ trong một năm. Lạm phát tổng thể đang ở mức 84%. Thu nhập tối thiểu thực tế của người lao động liên tục giảm, gây bức xúc sâu sắc trong xã hội.
Hàng loạt cơ sở hạ tầng bị ảnh hưởng nghiêm trọng, từ sân bay, trạm khí tượng đến các công trình cảng biển và cầu đường, dự kiến mất nhiều thập kỷ để phục hồi hoàn toàn. Ngành du lịch và dịch vụ cũng chịu thiệt hại nặng nề với việc tất cả khách sạn trên đảo Kish đóng cửa sau các đợt không kích.
Khủng hoảng niềm tin và bê bối tham nhũng ngoại hối
Một trong những cú sốc lớn nhất được nhóm thanh tra quốc gia công bố khi cáo buộc tham nhũng quy mô lớn trong các mô hình “trust” - những tổ chức bí mật được chính phủ Iran lập ra nhằm né tránh lệnh cấm vận của Mỹ thông qua chuyển khoản ngoại tệ từ dầu mỏ ra nước ngoài. Các khoản tiền bị thất thoát lên đến hàng trăm triệu đô la, thậm chí nhiều cá nhân có liên quan đang bị điều tra với tổng số tiền lên tới hơn 23 tỷ euro.
Sự thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình của các tổ chức này khiến nguy cơ về một vụ bê bối lớn được phanh phui, có thể đụng chạm đến giới tinh hoa quyền lực ở Iran. Điều này làm lung lay nghiêm trọng hình ảnh sự đoàn kết xã hội được quảng bá trước đó.
Trước bối cảnh căng thẳng và nhiều phức tạp, Iran vẫn đang ở tâm điểm của một khủng hoảng kép cả bên trong lẫn bên ngoài, với tương lai và sự ổn định của đất nước đang bị thử thách nghiêm trọng.








