Phán quyết ràng buộc gặp rào cản thực thi
Ý nghĩa của phán quyết vượt ra ngoài biên giới Myanmar: ICJ xác định trách nhiệm của một quốc gia theo Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng, liên quan đến chiến dịch quân sự năm 2017 tại Rakhine. Tòa yêu cầu điều tra trách nhiệm, bồi thường và bảo đảm điều kiện để người Rohingya hồi hương an toàn, tự nguyện và có phẩm giá. Trách nhiệm quốc gia không đồng nghĩa với việc mọi cá nhân liên quan đã bị tòa hình sự kết tội.
Điểm yếu nằm ở cơ chế thi hành. ICJ có thể xác lập nghĩa vụ pháp lý nhưng không thể tự triển khai lực lượng bảo vệ một ngôi làng hay phong tỏa tài sản. Việc không tuân thủ có thể được đưa ra Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nơi những biện pháp bắt buộc chịu tác động của quan hệ giữa các cường quốc. Vì thế, thắng lợi pháp lý là bước ngoặt chứ chưa phải điểm kết thúc của hành trình công lý.
Đề xuất chặn dòng tiền và nguồn vũ khí
Amnesty International kêu gọi cấm vận vũ khí toàn diện và ngừng cung cấp thiết bị quân sự, an ninh và giám sát cho Myanmar. Justice for All đề nghị nhắm tới các lĩnh vực tạo nguồn thu cùng mạng lưới cung ứng cho quân đội. Human Rights Watch thúc giục các chính phủ gây sức ép để Myanmar thực thi phán quyết và bảo đảm quyền hồi hương tự nguyện. Đây là những kiến nghị của tổ chức vận động, không phải lệnh trừng phạt tự động phát sinh từ phán quyết.
Những người ủng hộ cho rằng biện pháp có mục tiêu sẽ làm tăng cái giá của việc phớt lờ luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, nhà hoạch định chính sách cũng cần tính đến nguy cơ thương mại bất hợp pháp chuyển hướng, lỗ hổng thực thi và tác động ngoài ý muốn đối với dân thường. Mọi cơ chế hạn chế nên có ngoại lệ nhân đạo, căn cứ bằng chứng rõ ràng và đánh giá định kỳ về hậu quả xã hội.
Hội đồng Bảo an nắm chìa khóa chính trị
Hội đồng Bảo an gồm 15 thành viên có thể thông qua biện pháp trừng phạt ràng buộc, nhưng năm thành viên thường trực có quyền phủ quyết. Daniel Forti thuộc International Crisis Group nhận định với Associated Press rằng China và Russia khó ủng hộ nghị quyết cưỡng chế.
Ông cho rằng Gambia, nước khởi kiện, có thể tìm kiếm nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc; một nghị quyết như vậy thể hiện sự ủng hộ chính trị rộng rãi nhưng không mang tính cưỡng chế tương tự.
Cần phân biệt hai thiết chế tư pháp. ICJ giải quyết trách nhiệm giữa các quốc gia; Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) xem xét trách nhiệm hình sự của từng cá nhân. Công tố viên ICC từng đề nghị phát lệnh bắt Min Aung Hlaing, nhưng đề nghị không phải lệnh bắt đã ban hành, càng không phải bản án kết tội. Hai tiến trình có phạm vi thẩm quyền và tiêu chuẩn tố tụng khác nhau.
Phán quyết chưa thể dựng lại mái nhà
Tại Cox’s Bazar thuộc Bangladesh, những khu trại đông đúc vẫn là nơi trú ngụ tạm bợ kéo dài qua nhiều năm. Người dân đối mặt với cháy nổ, mưa bão, thiếu cơ hội lao động và tương lai giáo dục bấp bênh. Quyền hồi hương sẽ khó thành hiện thực nếu họ vẫn lo sợ bạo lực, không thể lấy lại đất đai hay không có quốc tịch và quyền tự do đi lại khi trở về Myanmar.
Các tổ chức nhân quyền đề xuất quỹ bồi thường cùng hỗ trợ giấy tờ, học tập và bảo vệ người tị nạn. Việc bồi thường đòi hỏi xác định người thụ hưởng, nguồn kinh phí và cách khắc phục những tổn thất không thể đo bằng tiền. Quan trọng hơn, quyền quyết định của người tị nạn phải được tôn trọng: hồi hương phải dựa trên thông tin đầy đủ và sự tự nguyện, không phải chuyển gánh nặng từ quốc gia này sang quốc gia khác.
Lập trường Myanmar và bóng tối nội chiến
Chính quyền tại Naypyitaw bác bỏ kết luận diệt chủng và khẳng định chiến dịch năm 2017 nhằm đáp trả các cuộc tấn công của lực lượng nổi dậy. Người phát ngôn Khine Khine Soe viện dẫn kết quả biểu quyết chín phiếu thuận, sáu phiếu chống để cho rằng phán quyết thiếu công bằng. Tuy vậy, việc thẩm phán có ý kiến khác nhau không làm mất hiệu lực ràng buộc của quyết định. Xung đột nội bộ kéo dài tại Myanmar khiến việc giám sát và thực thi càng khó khăn.
Vấn đề hiện nay không chỉ là xác định điều gì đã xảy ra năm 2017, mà còn là ai bảo đảm an ninh ở Rakhine, người trở về sẽ có những quyền gì và thế giới có thể hỗ trợ ra sao mà không gia tăng đau khổ. Những người sống sót mong sự thừa nhận được nối tiếp bằng hành động cụ thể. Ngoại giao cuối cùng phải được đánh giá từ sự thay đổi trong đời sống của họ.














