Một bàn đàm phán, ba phép tính chiến lược
Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn bàn về giảm vũ khí hạt nhân với Tập Cận Bình và Putin. Tuy nhiên, ý muốn chính trị không đồng nghĩa với một chương trình nghị sự được các bên nhất trí. Trước hội nghị, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tránh xác nhận việc thương lượng kho vũ khí, còn phía Nga cho biết cuộc tiếp xúc với Washington không đồng nghĩa với một vòng đàm phán song phương toàn diện.
Mỹ xem việc đưa Trung Quốc tham gia là điều kiện để xây dựng cơ chế phù hợp với thế kỷ XXI. Bắc Kinh lại lo một bàn đàm phán bình đẳng về nghĩa vụ cắt giảm sẽ che mờ sự mất cân xứng về số lượng đầu đạn. Moscow có những ưu tiên khác: chiến tranh Ukraine, thế cân bằng với NATO và các tranh cãi về cấu trúc an ninh châu Âu.
Chênh lệch kho vũ khí làm phức tạp lời hứa giải trừ
Theo những ước tính được bài tham khảo dẫn từ Federation of American Scientists, Trung Quốc nắm khoảng 600 đầu đạn, trong khi Mỹ và Nga mỗi nước có hàng nghìn vũ khí hạt nhân có thể sử dụng cho mục đích quân sự. Đây là ước tính nghiên cứu, không phải bản kiểm kê được ba chính phủ cùng xác nhận.
Khoảng cách đó là cốt lõi của tranh luận ai phải giảm trước và giảm đến mức nào.
Song quy mô hiện tại không phải toàn bộ câu chuyện. Trung Quốc đang mở rộng năng lực hạt nhân và phát triển khả năng phóng từ đất liền, tàu ngầm và trên không. Mỹ và Nga đồng thời hiện đại hóa lực lượng. Vì thế, một thỏa thuận chỉ đếm tổng đầu đạn sẽ khó giải quyết các khác biệt về hệ thống phóng, năng lực phòng thủ tên lửa, vũ khí tầm ngắn và cơ chế kiểm chứng.
Sau New START, điều thiếu nhất là khả năng dự báo
New START, hiệp ước từng giới hạn số đầu đạn chiến lược triển khai và phương tiện mang của Mỹ, Nga, hết hiệu lực ngày 5/2/2026. Việc mất đi trần giới hạn mang tính ràng buộc cùng cơ chế minh bạch làm gia tăng lo ngại về chạy đua vũ trang. Một hiệp ước mới phải xử lý không chỉ số lượng mà cả việc các bên có cho phép kiểm tra và trao đổi dữ liệu hay không.
Các nhà phân tích lưu ý một tuyên bố chung ngắn gọn vẫn có giá trị nếu dẫn đến cơ chế gặp gỡ định kỳ. Trước hết, các nước có thể tạo đường dây trao đổi khủng hoảng, thông báo một số cuộc thử nghiệm và thảo luận nguyên tắc tránh hiểu lầm. Những bước nhỏ có thể ít hào nhoáng hơn lễ ký kết, nhưng là tiền đề của thỏa thuận bền vững.
Trí tuệ nhân tạo và giới hạn đạo đức của răn đe
Một lĩnh vực có khả năng tạo đồng thuận hơn là giữ con người trong quá trình quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân. Mỹ và Trung Quốc từng khẳng định nguyên tắc này năm 2024. Trong bối cảnh AI giúp phân tích dữ liệu cảnh báo nhanh hơn, nguy cơ cảnh báo sai, tự động hóa và áp lực ra quyết định trong vài phút cũng trở nên đáng chú ý.
Với người dân, lợi ích của ngoại giao hạt nhân không đo bằng số bức ảnh bắt tay mà bằng mức giảm nguy cơ thảm họa. Nếu ba nhà lãnh đạo thống nhất tiếp tục đối thoại và xây dựng quy tắc an toàn, đó sẽ là kết quả khiêm tốn nhưng có ý nghĩa. Nếu chỉ dừng ở biểu tượng, khoảng trống kiểm soát sau New START vẫn còn nguyên.
















