Cuộc đối đầu về hình thức pháp lý
Hội nghị rà soát lần thứ bảy của Công ước về một số loại vũ khí thông thường (CCW) quy tụ các quốc gia tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở Geneva. Mục tiêu trước mắt chưa phải ký ngay một hiệp ước mới, mà là thống nhất có giao nhiệm vụ chính thức để thương lượng các điều cấm và giới hạn đối với hệ thống vũ khí tự hành sát thương (LAWS) hay không. Khoảng cách giữa một nghị định thư có tính bắt buộc với một bộ nguyên tắc tự nguyện là tâm điểm bất đồng.
Theo Reuters ngày 16/11, Mỹ đề nghị tiến trình năm năm hướng tới kết quả không ràng buộc, trong khi chủ tọa đưa ra phương án hai năm để đàm phán một nghị định thư có giá trị pháp lý. Anh, Đức và Pháp ủng hộ bắt đầu thương lượng nhưng chưa định trước bản chất pháp lý của văn kiện. Những lựa chọn trung gian, kể cả mô hình kết hợp điều khoản bắt buộc và khuyến nghị, được giới ngoại giao nhắc đến như lối thoát có thể cân nhắc.
Khi thuật toán đi vào chuỗi quyết định sát thương
Không phải mọi máy bay không người lái hay công cụ AI dùng trong quân đội đều là vũ khí tự hành hoàn toàn. Cần phân biệt hệ thống hỗ trợ nhận diện mục tiêu, hệ thống hoạt động dưới giám sát của người điều khiển, và hệ thống có thể tự chọn rồi tấn công mục tiêu sau khi kích hoạt.
Ranh giới này đặc biệt quan trọng khi đánh giá những công nghệ đã được sử dụng tại Ukraine, Sudan và Trung Đông: việc có AI hỗ trợ không tự động chứng minh một hệ thống đã tự quyết định tước đoạt mạng sống.
Người ủng hộ các quy tắc mới lo ngại các cảm biến có thể đọc sai môi trường, thuật toán phản ứng khó dự đoán trong tình huống bất thường và thời gian quyết định bị nén đến mức con người chỉ còn vai trò hình thức. Tại khu dân cư đông đúc, một nhận dạng sai có thể gây hậu quả không thể đảo ngược. Vấn đề then chốt là ai hiểu được phương thức thiết bị lựa chọn mục tiêu, ai có khả năng dừng hành động, và ai chịu trách nhiệm sau một cuộc tấn công trái luật.
Luật chiến tranh đã đủ hay chưa?
Washington và những nước phản đối hiệp ước mới viện dẫn các nguyên tắc lâu đời của luật nhân đạo quốc tế, trong đó có phân biệt mục tiêu quân sự với dân thường, tính tương xứng và nghĩa vụ phòng ngừa thiệt hại. Lập luận của họ là việc triển khai bất kỳ vũ khí nào cũng phải tuân theo các nghĩa vụ sẵn có; quy tắc chi tiết không nên khóa chặt nghiên cứu công nghệ đang thay đổi nhanh hoặc làm suy yếu khả năng phòng thủ chính đáng.
Ở chiều ngược lại, Liên Hợp Quốc và Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế cho rằng những nguyên tắc chung chưa trả lời đầy đủ câu hỏi về mức kiểm soát của con người đối với từng quyết định sát thương. Các tổ chức vận động đề xuất cấm những hệ thống có hành vi không thể dự đoán, hoặc có khả năng nhắm vào con người mà thiếu kiểm soát thích đáng, đồng thời hạn chế nghiêm ngặt các ứng dụng còn lại. Đây là tranh luận về cách áp dụng trách nhiệm pháp lý vào thiết kế và sử dụng vũ khí, chứ không chỉ về đạo đức của trí tuệ nhân tạo.
Một hội nghị có nguy cơ mắc kẹt từ thủ tục
Ngay ngày khai mạc 16/11, Nga phản đối quy định thủ tục cho phép các quan sát viên, gồm Liên minh châu Âu và tổ chức phi chính phủ, phát biểu. Một số phái đoàn như Ireland và Canada bất đồng với cách phản đối này. Tranh cãi tưởng như hành chính cho thấy quy trình dựa trên đồng thuận có thể khiến các bên khó đi vào nội dung chính khi lợi ích an ninh và tiếng nói xã hội dân sự va chạm.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres kêu gọi các nước tiến tới văn kiện ràng buộc với những điều cấm và hạn chế rõ ràng. Human Rights Watch cảnh báo không nên giao quyền sinh sát cho máy móc; ICRC nhấn mạnh cần giữ sự kiểm soát có ý nghĩa của con người. Dù vậy, kết quả cuộc họp không thể được coi là đã ngã ngũ khi hội nghị vẫn diễn ra. Bước tiến khả thi nhất có thể chỉ là một nhiệm vụ đàm phán đủ rõ để tiếp tục bàn về giới hạn, trách nhiệm giải trình và biện pháp kiểm chứng.














