Những con số mở màn chưa thể kể toàn bộ câu chuyện
Kết quả sơ bộ được công bố sáng 5/11 cho thấy khoảng cách giữa ANC và DA rất nhỏ: tương ứng khoảng 32% và 31% ở thời điểm Reuters ghi nhận. Những con số ấy lập tức thu hút sự chú ý vì ANC từng giữ vị trí áp đảo trong chính trị Nam Phi sau khi chế độ apartheid chấm dứt. Tuy nhiên, một cuộc kiểm phiếu mới đi qua chặng đầu không cho phép kết luận về tỷ lệ toàn quốc hay số ghế tại từng hội đồng.
Gauteng, nơi có Johannesburg và Pretoria, cùng KwaZulu-Natal là hai khu vực đông dân, có thể làm thay đổi đáng kể bức tranh khi phiếu được đưa vào hệ thống. Tỷ lệ dẫn đầu của một đảng trong các đơn vị kiểm trước cũng không tự động chuyển thành khả năng điều hành một đô thị. Kết quả phân bổ ghế và sự phân mảnh của các đảng nhỏ mới quyết định ai có thể tập hợp đa số trong hội đồng.
CSIR, đơn vị nghiên cứu sử dụng kết quả từ các khu vực đã báo cáo để dự báo xu hướng, nêu kịch bản ANC đạt khoảng 32% và DA khoảng 26% trong kiểm phiếu cuối cùng. Đây là phép ngoại suy, không phải thông báo thắng cử của Ủy ban Bầu cử. Điều quan trọng là giữ ranh giới giữa phiếu thực tế đã kiểm, dự báo thống kê và kết quả được chứng nhận.
Cử tri đòi hỏi dịch vụ hơn những lời hứa
Áp lực lên ANC không bắt nguồn từ một diễn biến đơn lẻ. Reuters ghi nhận tội phạm, các bê bối tham nhũng và tình trạng cung cấp dịch vụ cơ bản thiếu ổn định là những điểm bất mãn nổi bật.
Khi hộ gia đình không có nước sinh hoạt thường xuyên hoặc phải đối mặt với những vấn đề điện năng kéo dài, chất lượng quản trị thành phố trở thành một trải nghiệm hằng ngày chứ không còn là khẩu hiệu trên diễn đàn tranh cử.
Mức ủng hộ ANC trong bầu cử địa phương đã giảm mạnh theo thời gian. Theo đối chiếu mà Reuters đưa ra, đảng này giành khoảng 62% năm 2011 và khoảng 46% năm 2021. Dù cách tổng hợp số liệu có thể khác nhau giữa các bảng kết quả, xu thế giảm thế độc tôn là rất rõ. DA tìm cách định vị mình như một lựa chọn quản trị khác, nhưng cũng phải thuyết phục những cộng đồng chưa đặt niềm tin vào đường lối của đảng.
Bởi vậy, cuộc đua không chỉ là sự so kè của biểu tượng chính trị. Người dân sẽ quan sát ngân sách đô thị được sử dụng ra sao, việc thu gom rác có đều đặn hay không, công trình cấp nước được sửa chữa đến đâu và các cơ quan địa phương có giải trình được các quyết định của mình hay không. Lá phiếu địa phương thường ít ồn ào hơn bầu cử tổng thống, nhưng tác động của nó sát đời sống hơn.
Bài toán liên minh sau ngày bỏ phiếu
Johannesburg cùng một số đô thị trọng điểm được dự đoán sẽ tiếp tục có hội đồng không đảng nào chiếm quá nửa số ghế. Khi đó, quyền điều hành phụ thuộc vào các thỏa thuận hợp tác và khả năng duy trì kỷ luật bỏ phiếu giữa những đối tác vốn cạnh tranh quyết liệt. Reuters cho biết các đảng có khoảng hai tuần kể từ khi công bố kết quả chính thức, dự kiến vào Chủ nhật, để thương lượng thành lập chính quyền địa phương.
Một khả năng là ANC hợp tác với DA, theo hình mẫu hai lực lượng đã cùng tham gia chính phủ ở cấp quốc gia. Lựa chọn này có thể giảm sự bất định về kinh tế và quản trị theo đánh giá của một số nhà phân tích, nhưng khác biệt về chính sách khắc phục bất bình đẳng chủng tộc khiến việc thương lượng không dễ dàng. Cách khác là ANC tìm đồng minh ở Economic Freedom Fighters (EFF) hoặc uMkhonto weSizwe (MK), lực lượng gắn với cựu Tổng thống Jacob Zuma.
Không có công thức liên minh nào tự bảo đảm một thành phố sẽ vận hành tốt. Chính quyền cần thỏa thuận rõ ai chịu trách nhiệm về tài chính, dịch vụ công, cơ sở hạ tầng và cơ chế giải quyết bất đồng. Một liên minh chỉ thống nhất được việc chia chức vụ mà thiếu chương trình hành động chung có nguy cơ biến hội đồng thành nơi bế tắc kéo dài.
Từ hội đồng thành phố đến tương lai chính trị quốc gia
Cuộc bầu cử địa phương năm 2026 có tầm quan trọng vượt khỏi ranh giới hành chính. Những kết quả này có thể ảnh hưởng đến cách các đảng chuẩn bị cho cuộc bầu cử quốc gia năm 2029 và tạo thêm sức ép trong cuộc tranh luận về người kế nhiệm Chủ tịch ANC, khi nhiệm kỳ lãnh đạo đảng của Tổng thống Cyril Ramaphosa dự kiến kết thúc vào năm 2027.
Tuy nhiên, sẽ là quá sớm nếu xem tỷ lệ đang được kiểm là sự phán quyết cuối cùng về mọi xu hướng quốc gia. Mỗi địa phương có ứng viên, liên minh và ưu tiên riêng. Điều có thể nhận thấy ngay là cử tri Nam Phi ngày càng có nhiều lựa chọn, còn các đảng lớn phải học cách thuyết phục thay vì mặc nhiên trông đợi lòng trung thành lịch sử.
Thước đo cuối cùng không chỉ nằm trong bảng phần trăm được công bố sau kiểm phiếu. Nó còn nằm ở khả năng biến một hội đồng chia rẽ thành bộ máy có trách nhiệm và đáp ứng nhu cầu thường nhật. Nếu kết quả khiến giới lãnh đạo phải quan tâm hơn đến nước sạch, an toàn và sự minh bạch, thì sức ép từ lá phiếu có thể trở thành cơ hội cải thiện đời sống đô thị.
