Từ lá phiếu đến quyền yêu cầu tài liệu
Kết quả ngày 3/11 tạo ra một bước ngoặt thể chế. Trong hai năm đầu nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump, các nghị sĩ Dân chủ có thể nêu nghi vấn nhưng thiếu quyền điều khiển chương trình nghị sự của những ủy ban chủ chốt. Khi khóa Quốc hội mới họp vào tháng 1/2027, thế đa số sẽ cho phép họ chọn đề tài điều tra, mời quan chức ra điều trần và biểu quyết ban hành trát đòi tài liệu. Theo Reuters, kế hoạch này đã được chuẩn bị từ nhiều tháng trước bầu cử, không chỉ hình thành sau chiến thắng bất ngờ.
Robert Garcia, người được chờ đợi dẫn dắt Ủy ban Giám sát Hạ viện, đã phát tín hiệu cứng rắn đối với các cá nhân có thể phải ra giải trình. Jamie Raskin dự kiến tập trung vào khả năng trao đổi lợi ích giữa người nắm quyền và các tổ chức nhận ưu đãi. Ở Thượng viện, việc chuyển giao ghế chủ tịch ủy ban có thể mở thêm lối giám sát những cơ quan liên bang. Dù vậy, trát đòi không tự động mang lại tài liệu: bên nhận có thể viện dẫn đặc quyền hành pháp, quyền riêng tư hoặc yêu cầu tòa án xem xét.
Một thách thức khác là giữ uy tín trước công chúng. Thăm dò được New York Times dẫn lại cho thấy nhiều cử tri muốn Quốc hội kiểm soát nhánh hành pháp chặt chẽ hơn. Nhưng kỳ vọng về tính minh bạch khác với đòi hỏi phải kết tội một cá nhân. Nếu điều tra dựa trên hồ sơ xác thực, các phiên điều trần có thể làm sáng tỏ quan hệ giữa chính sách công và nguồn thu tư nhân; nếu quá thiên về khẩu hiệu, sự chia rẽ có nguy cơ sâu sắc hơn.
Tiền mã hóa và những đường ranh xung đột lợi ích
World Liberty Financial nổi lên thành mục tiêu trọng yếu vì quy mô giao dịch và mối liên hệ với gia đình Tổng thống. Bài điều tra của New York Times cho biết các hoạt động tiền mã hóa đã đem lại những khoản thu rất lớn, đồng thời đề cập một khoản đầu tư từ thực thể liên quan Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất trước khi Washington đồng ý thỏa thuận xuất khẩu chip.
Trình tự thời gian như vậy tạo cơ sở để đặt câu hỏi về tính minh bạch, nhưng tự nó không chứng minh có sự trao đổi bất hợp pháp.
Nhà chức trách lập pháp cũng có thể xem xét 1789 Capital, quỹ đầu tư mà Donald Trump Jr. là đối tác cao cấp. Một số doanh nghiệp nhận vốn từ quỹ được hưởng tài trợ của chính phủ hoặc chính sách có lợi, theo các bài báo dẫn hồ sơ doanh nghiệp. Người phát ngôn của Donald Trump Jr. khẳng định ông là công dân tư nhân, không giữ chức vụ công, không vi phạm pháp luật và không tìm cách chi phối quyết định nhà nước nhằm phục vụ lợi ích của mình. Cùng lúc, các giao dịch bất động sản quốc tế của Trump Organization và hoạt động quỹ Affinity Partners của Jared Kushner cũng được chú ý.
Kushner giữ vai trò không chính thức trong các cuộc tiếp xúc đối ngoại, trong khi quỹ của ông nhận vốn từ các nhà đầu tư nước ngoài. Luật sư của ông nói chưa ai chỉ ra được quy định pháp lý hoặc đạo đức cụ thể nào bị vi phạm. Đây chính là điểm khó của việc kiểm tra xung đột lợi ích: một mối quan hệ có thể gây lo ngại về thể chế ngay cả khi chưa có cơ sở để quy kết hành vi phạm tội. Phân biệt hai tầng đánh giá đó là điều kiện để điều tra có giá trị.
Không chỉ là chuyện kinh doanh gia đình
Phạm vi giám sát dự kiến vượt ra ngoài các dự án tư nhân. Những ủy ban mới có thể xem xét hợp đồng không qua đấu thầu, nguồn đóng góp cho dự án phòng khiêu vũ Nhà Trắng, việc sử dụng quyền ân xá, cách xử lý hồ sơ Jeffrey Epstein và chính sách thực thi nhập cư. Một số nghị sĩ còn muốn kiểm tra quyết định liên quan chiến tranh Iran. Mỗi nhóm vấn đề đòi hỏi tiêu chuẩn chứng cứ riêng, từ hồ sơ chi tiêu, email trao đổi cho đến lời khai dưới tuyên thệ.
Một câu hỏi nhạy cảm liên quan việc Bộ Tư pháp được cho là đã yêu cầu Sở Thuế vụ dừng các cuộc kiểm tra nhất định đối với Tổng thống và một số người thân. Các nhà lập pháp có thể đánh giá cơ sở pháp lý của chỉ đạo đó và liệu nguyên tắc đối xử bình đẳng trước pháp luật có được bảo đảm hay không. Song bất kỳ kết luận nào cũng cần dựa vào văn bản chính thức, phản hồi của cơ quan liên quan và quá trình xem xét hợp pháp.
Reuters từng ghi nhận các nghị sĩ Dân chủ ưu tiên điều tra hơn là lập tức khởi động luận tội. Lựa chọn này phản ánh bài học từ những lần luận tội trước: một cuộc tranh cãi kéo dài có thể làm nghẽn chương trình lập pháp mà vẫn không đủ phiếu tại Thượng viện để kết thúc bằng việc phế truất. Quốc hội vì thế sẽ đứng trước hai nhiệm vụ song hành: giám sát quyền lực và xử lý các vấn đề dân sinh như giá cả, việc làm, y tế.
Giám sát mạnh chỉ có giá trị khi tuân thủ thủ tục
Quyền yêu cầu tài liệu của Quốc hội là công cụ kiểm soát và đối trọng, không phải bản án. Tòa án có thể quyết định giới hạn tiếp cận hồ sơ, các nhân chứng có quyền tự bảo vệ và cơ quan hành pháp có thể từ chối tiết lộ một số thông tin thuộc đặc quyền hợp lệ. Những cuộc kiện tụng như vậy có thể khiến thời gian điều tra kéo dài hàng tháng hoặc lâu hơn, làm giảm cơ hội có kết quả trong nhiệm kỳ.
Đối với công chúng, thước đo hữu ích không phải số lượng phiên điều trần gây chú ý, mà là liệu chúng có phát hiện lỗ hổng quản trị và dẫn tới cải cách minh bạch hơn. Đảng Dân chủ sẽ phải chứng minh mình có thể kiểm tra nghiêm khắc mà vẫn công bằng; phía Tổng thống và gia đình cũng có cơ hội cung cấp hồ sơ, bác bỏ cáo buộc và yêu cầu đối xử đúng thủ tục. Sự cân bằng đó mới làm nên giá trị lâu dài của cơ chế giám sát.
