Lời cảnh báo từ Philippines
Hồi tháng 9, Viện Ngân hàng Phát triển châu Á (ADBI) khuyến nghị chính phủ Philippines hỗ trợ có mục tiêu cho tầng lớp trung lưu nhằm bảo vệ sức mua và tránh kìm hãm tăng trưởng. Ông Bambang Brodjonegoro, Viện trưởng ADBI, nói với truyền thông địa phương rằng muốn phục hồi tăng trưởng, Philippines cần tập trung nâng sức mua của tầng lớp trung lưu và không để nhóm này thu hẹp, bởi họ chiếm phần lớn tiêu dùng hộ gia đình.
Áp lực đang đè nặng lên ví tiền các gia đình khi lạm phát tháng 9 lên mức cao nhất trong bốn tháng, 7,2%. Theo nhà kinh tế Maria Monica Wihardja của Viện ISEAS - Yusof Ishak, Philippines là một trong những nước ASEAN chịu ảnh hưởng nặng nhất từ việc eo biển Hormuz bị đóng, do phụ thuộc lớn vào dầu nhập khẩu đi qua tuyến đường này và mang thâm hụt kép về năng lượng và cán cân vãng lai.
Tầng lớp bị “kẹt ở giữa”
Bà Wihardja chỉ ra nghịch lý: tầng lớp trung lưu chi tiêu nhiều cho nhiên liệu, vay nợ và làm việc trong những ngành liên tục bị các cú sốc bên ngoài đánh trúng, nhưng lại không nằm trong bất kỳ chương trình an sinh nào như người nghèo và nhóm dễ tổn thương. Vấn đề không chỉ dừng ở phúc lợi gia đình, bởi tiêu dùng của nhóm này là động lực quan trọng của tăng trưởng.
“Khi các hộ trung lưu phải cắt giảm mạnh tiêu dùng, tăng trưởng có thể bị ảnh hưởng.” — Jose Ramon Albert
Ông Albert, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Phát triển Philippines, cho biết chương trình trợ giúp xã hội Uplift vừa được triển khai để xoa dịu đợt tăng giá, nhưng chỉ dành cho hộ nghèo và thu nhập thấp. Philippines chưa có chương trình nào thiết kế riêng cho tầng lớp trung lưu; một gia đình trung lưu gặp cú sốc vẫn có thể được giúp, nhưng phải tự tìm đến và trải qua quá trình thẩm định.
Indonesia và bức tranh khác biệt trong khu vực
Theo bà Wihardja, vấn đề thể hiện rõ nhất ở Indonesia, nơi tầng lớp trung lưu đang co lại. Phân tích của Quỹ Carnegie công bố tháng 10 năm ngoái cho thấy nhóm “trung lưu khát vọng” bị loại khỏi trợ cấp tiền mặt, học bổng và bảo hiểm y tế được hỗ trợ.
Các hộ nằm trong khoảng phân vị 50 đến 80 bị giảm tiêu dùng thực tế giai đoạn 2019-2022, trong khi 20% hộ nghèo nhất, nhờ có an sinh, lại cải thiện. Mỗi nước có điểm yếu riêng:
Ở Indonesia và Philippines, phần lớn tầng lớp trung lưu thuộc nhóm mới nổi, sống với 8 đến 16 USD mỗi ngày, dễ trượt trở lại nhóm thu nhập thấp.
Tầng lớp trung lưu Việt Nam có tỷ trọng lớn hơn ở phần trên của ngưỡng thu nhập.
Tại Thái Lan, nhiều hộ trung lưu gánh nợ cao, còn Philippines phụ thuộc lớn vào kiều hối.
Ông Albert nhấn mạnh thu nhập hay mức tiêu dùng chưa đủ để đo khả năng chống chịu; tài sản, nợ, bảo hiểm và sự ổn định việc làm cũng quan trọng. Khác biệt giữa các nước nằm ở tỷ lệ thu nhập từ khu vực phi chính thức, mức phụ thuộc kiều hối, độ nhạy với giá lương thực, nhiên liệu và khả năng tiếp cận bảo hiểm.
Kinh nghiệm từ Việt Nam
Việt Nam được xem là ví dụ cho thấy các biện pháp diện rộng cũng mang lại lợi ích cho hộ thu nhập trung bình. Chính phủ tạm giữ thuế giá trị gia tăng ở mức 8% thay vì 10% với phần lớn hàng hóa và dịch vụ, miễn học phí trường công từ mầm non đến trung học phổ thông trên toàn quốc từ tháng 9/2025, đồng thời nâng mức giảm trừ gia cảnh trong thuế thu nhập cá nhân, giúp các gia đình làm công ăn lương nhẹ gánh hơn.
Theo bà Wihardja, hỗ trợ không nhất thiết phải là trợ cấp trực tiếp. Nâng cao chất lượng, khả năng tiếp cận và giá cả hợp lý của hạ tầng, dịch vụ công, từ giao thông đến giáo dục, sẽ giúp các gia đình trung lưu không phải chọn dịch vụ tư nhân đắt đỏ.
Từ cứu trợ ngắn hạn đến chuyển đổi cấu trúc
Ông Albert cho rằng khi khủng hoảng ập đến, chính phủ cần nhanh chóng mở rộng hỗ trợ tạm thời cho cả những hộ trung lưu bình thường không nghèo nhưng bị cú sốc đẩy tới bờ vực. Điều đó đòi hỏi cơ sở dữ liệu an sinh rộng, tiêu chí rõ ràng, chế độ hỗ trợ có thể giãn ra khi tình hình xấu đi, cùng bảo hiểm xã hội mạnh hơn cho y tế, thất nghiệp và tuổi già.
Nhưng bảo vệ ngắn hạn chỉ là một phần lời giải. Bà Wihardja nhấn mạnh các chính phủ cần tạo việc làm chất lượng, nâng cấp công nghiệp, tham gia chuỗi cung ứng liên quan đến AI và chuyển đổi xanh, bởi thay đổi công nghệ có thể đe dọa cả những công việc văn phòng từng được coi là vững chắc. Ở tầm vĩ mô, các nước thu nhập trung bình cần chính sách thúc đẩy chuyển dịch sang các ngành có giá trị và năng suất cao hơn.
