Cuộc gặp gỡ bất ngờ sau hơn một thế kỷ
Ngày 21/8/2026, tàu rà phá thủy lôi HMAS Diamantina tham gia cuộc khảo sát tại vùng biển phía bắc Queensland. Thợ lặn và phương tiện điều khiển từ xa ghi nhận kết cấu gỗ nằm phần lớn dưới cát. Các chuyên gia của Bảo tàng Hàng hải Quốc gia Australia cùng cơ quan di sản Queensland đối chiếu vị trí, hình dạng và hồ sơ lịch sử, rồi xác định đó là xác HMCS Spitfire. Khoảng 16 mét di tích được nhận diện; đây không có nghĩa toàn bộ con tàu nguyên vẹn.
Điểm khiến câu chuyện có sức hút đặc biệt là sự trùng hợp về ngày tháng: Spitfire chìm ngày 21/8/1898, còn nhóm tìm kiếm xác nhận xác tàu vào ngày 21/8/2026. Thông báo chỉ được công bố tháng 11 sau các thủ tục báo cáo, kiểm tra và bảo vệ di sản. Điều từng được nhớ đến qua tư liệu và phác họa nay có một địa chỉ khảo cổ cụ thể, dù vị trí chính xác chưa được công khai.
Chiến hạm ra đời từ nỗi lo nước Nga
Năm 1855, Chiến tranh Crimea khiến đế quốc Anh và Nga đối đầu. Những thuộc địa Australia nằm xa trung tâm quyền lực London lo ngại tàu chiến Nga từ Thái Bình Dương có thể đe dọa vùng duyên hải, đặc biệt khi những mỏ vàng ở New South Wales và Victoria làm gia tăng giá trị kinh tế của khu vực.
Vì tàu chiến Anh không thường xuyên xuất hiện, chính quyền thuộc địa tìm một biện pháp tự vệ ngay tại chỗ.
Thợ đóng tàu John Cuthbert hoàn thành Spitfire tại Darling Harbour, Sydney, trong khoảng thời gian rất ngắn. Con tàu dùng gỗ bản địa, gồm sống tàu bằng ironbark, sườn blackbutt và ván kauri, có lớp đồng bảo vệ phần dưới mực nước. Nó mang một khẩu pháo bắn đạn nặng khoảng 14,5 kg. Nhà khảo cổ James Hunter lưu ý hỏa lực nhỏ ấy khó đối đầu trực diện với tàu hơi nước vỏ sắt của Nga. Spitfire vì thế vừa biểu thị khát vọng tự chủ phòng thủ vừa cho thấy giới hạn công nghệ của thuộc địa.
Hành trình chuyển từ quân sự sang dân sự
Chiến tranh Crimea kết thúc năm 1856 mà Spitfire không phải tham chiến. Từ năm 1857, tàu chuyển sang nhiệm vụ dẫn đường cho tàu thuyền ở Moreton Bay, khi vùng đất sau này là Queensland vẫn thuộc New South Wales. Đây là một chuyển đổi thực dụng: tàu được đóng cho một mối đe dọa chưa xảy ra tiếp tục phục vụ thương mại và an toàn hàng hải.
Năm 1885, chính quyền Queensland bán Spitfire cho tư nhân, và nó được dùng trong hoạt động đánh bắt cá. Ngày 21/8/1898, sau hơn bốn thập niên hoạt động, thân tàu bị rò nước rồi chìm gần Piper Island. Không có trận thủy chiến oanh liệt nào khép lại đời tàu; thay vào đó là hư hỏng vật chất, biển động và công việc thường nhật. Chính hành trình không hào nhoáng đó cho thấy lịch sử hàng hải cũng được làm nên bởi những con tàu nhỏ, nhiều lần thay đổi công dụng.
Giữ lịch sử dưới đáy biển
Các nhà chức trách không dự định trục vớt Spitfire. Phần lớn kết cấu còn được cát che phủ, vừa gây trở ngại khảo sát vừa có thể góp phần bảo quản vật liệu gỗ. Việc đưa hiện vật lên mặt nước có thể tạo rủi ro xuống cấp nhanh nếu không có nguồn lực bảo tồn lâu dài. Vì thế, ghi hình, đo đạc và lưu trữ dữ liệu có thể có giá trị hơn một cuộc trục vớt vội vàng.
Địa điểm được bảo vệ theo pháp luật liên bang và bang; tọa độ chính xác được giữ kín vì khu vực đủ nông để thợ lặn tiếp cận. Phó đô đốc Matthew Buckley, người đứng đầu Hải quân Hoàng gia Australia, coi Spitfire là điểm khởi đầu trong câu chuyện tiếp diễn của lực lượng hải quân nước này. Từ một chiếc thuyền buồm vũ trang đơn sơ đến hạm đội hiện đại, di tích nhắc rằng an ninh, thương mại và ký ức quốc gia đã từng giao nhau trên một thân tàu gỗ.











