Một tuyên bố lớn, những cam kết còn dè dặt
Trong khung cảnh một biệt thự ven hồ giữa những ngọn đồi cây xanh ở Thâm Quyến, ba nguyên thủ đã tạo nên hình ảnh hiếm thấy trong ngoại giao đương đại. Văn kiện chung nhấn mạnh trách nhiệm của các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đối với hòa bình quốc tế. Theo Reuters và bản tuyên bố được công bố sau hội nghị, họ ủng hộ cải tổ Liên Hợp Quốc, tăng khả năng tiếp cận nguồn cung nhiên liệu và đối thoại để hạn chế nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.
Điều đáng chú ý lại nằm ở những điều văn kiện chưa nói. Không có mục tiêu cắt giảm đầu đạn, cơ chế thanh sát hay thời hạn bắt đầu đàm phán ba bên. Văn kiện cũng không nêu tên Ukraine và Iran, hai cuộc xung đột có tác động sâu rộng tới an ninh và kinh tế toàn cầu. Vì vậy, sự kiện có ý nghĩa như một tín hiệu chính trị hơn là một hiệp định hòa bình có thể thi hành.
Tại sao vấn đề hạt nhân khó tiến xa?
Thông điệp rằng chiến tranh hạt nhân không thể chiến thắng không phải cam kết hoàn toàn mới. Năm 2022, lãnh đạo năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân từng đưa ra nguyên tắc tương tự.
Sự lặp lại ở Thâm Quyến có thể giúp duy trì chuẩn mực kiềm chế trong thời kỳ căng thẳng, song tự nó không làm giảm số lượng vũ khí hay khả năng xảy ra tính toán sai lầm.
Washington từ lâu mong muốn đưa Bắc Kinh vào một khuôn khổ kiểm soát hạt nhân có cả Moscow. Trung Quốc phản đối cách tiếp cận đặt ba nước ở cùng nghĩa vụ khi kho vũ khí của mình nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga. Một thỏa thuận bền vững sẽ phải giải quyết khác biệt về quy mô lực lượng, minh bạch, xác minh và liên hệ giữa vũ khí chiến lược với các năng lực quân sự mới. Ông Trump cũng thừa nhận với Reuters rằng việc đạt thỏa thuận hạn chế vũ khí là vô cùng khó khăn.
Châu Âu không muốn đứng ngoài bàn đàm phán
Bất đồng lớn nhất về tính chính danh của hội nghị xuất hiện tại châu Âu. Cùng ngày, lãnh đạo các nước ủng hộ Kyiv gặp nhau ở Berlin và nhấn mạnh rằng điều kiện hòa bình không thể được quyết định sau lưng Ukraine và các nước chịu rủi ro trực tiếp. Thủ tướng Đức Friedrich Merz phản đối cách nhìn gợi lại Hội nghị Yalta năm 1945, khi các cường quốc thỏa thuận trật tự châu Âu hậu chiến.
Sự hiện diện của ông Putin bên cạnh lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc còn mang giá trị biểu tượng lớn, bởi Tòa án Hình sự Quốc tế đã ban hành lệnh bắt giữ ông từ tháng 3/2023 liên quan cáo buộc tội ác chiến tranh tại Ukraine; Nga bác bỏ cáo buộc. Điều khoản về quyền miễn trừ của quan chức nhà nước trong tuyên bố ba bên vì thế tạo thêm tranh luận về quan hệ giữa chủ quyền, trách nhiệm giải trình và luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, tuyên bố chính trị không tự động thay đổi hiệu lực của các cơ chế tài phán hiện hành.
Ngoại giao biểu tượng và thước đo hiệu quả
Ông Trump chấm hội nghị ở mức “12 trên 10”, đánh giá quan hệ cá nhân được cải thiện; những người ủng hộ xem việc đối thoại trực tiếp với đối thủ là cần thiết để giảm nguy cơ va chạm. Ngược lại, các nhà phê bình lo ngại hình ảnh bắt tay có thể tạo tính chính danh mà không buộc bên tham gia nhượng bộ thực chất. Cả hai nhận định đều dẫn đến cùng một phép thử: điều gì sẽ thay đổi sau khi máy quay tắt?
Có thể quan sát tiến triển qua những chỉ dấu cụ thể: nhóm làm việc về an toàn hạt nhân có được thành lập không, các bên có công bố lịch đàm phán không, châu Âu và Ukraine có được tham gia thảo luận liên quan tới an ninh của mình không, và những cuộc trao đổi tiếp theo có làm giảm rủi ro xung đột hay không. Ngoại giao thượng đỉnh có thể mở cửa, nhưng hòa bình đòi hỏi quá trình thương lượng rộng hơn, có trách nhiệm và có khả năng kiểm chứng.

















