Từ London đến Canberra: trừng phạt đi vào chuỗi cung ứng
Ngày 17/11, chính phủ Anh công bố trừng phạt tám công ty tham gia xây dựng hoặc phát triển bất động sản tại các khu định cư ở Bờ Tây bị chiếm đóng. Một tổ chức hoạt động bị London cáo buộc gây cản trở đường tiếp tế nhân đạo vào Gaza cũng nằm trong diện bị nhắm tới. Những biện pháp này không chỉ hướng vào các hành vi bạo lực trực tiếp mà còn tìm cách hạn chế nguồn lực tài chính và hoạt động kinh doanh hỗ trợ việc mở rộng khu định cư.
Một ngày sau, Australia công bố danh sách ba cá nhân cùng bốn tổ chức có liên quan đến hoạt động mở rộng khu định cư và những hành vi bị cáo buộc xâm phạm quyền của người Palestine. Theo Bộ Ngoại giao Australia, công dân và doanh nghiệp nước này bị cấm giao dịch, cung cấp tài chính hoặc hỗ trợ cho các đối tượng bị trừng phạt. Ngoại trưởng Penny Wong nhìn nhận sự mở rộng khu định cư và bạo lực của một số người định cư đang thu hẹp triển vọng về hai quốc gia cùng tồn tại.
Hai đợt trừng phạt có phạm vi riêng, song gửi đi một tín hiệu chung: các chính phủ có thể sử dụng công cụ kinh tế để tác động tới những chủ thể nằm ngoài bộ máy nhà nước. Hiệu quả sẽ phụ thuộc vào dòng tiền thực tế, mạng lưới sở hữu doanh nghiệp và mức độ phối hợp giữa các đối tác; việc công bố danh sách chưa tự nó bảo đảm thay đổi trên thực địa.
Tuyên bố của 16 quốc gia và điểm nóng E1
Trong tuyên bố ngày 19/11 được Bộ Ngoại giao Türkiye công bố, 16 ngoại trưởng hoan nghênh hành động của Anh và Australia, đồng thời mong các nước khác có bước đi tương tự. Danh sách gồm Türkiye, Algeria, Ai Cập, Indonesia, Jordan, Kuwait, Libya, Maldives, Niger, Oman, Pakistan, Palestine, Qatar, Saudi Arabia, Somalia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Tuyên bố ủng hộ những cơ chế buộc cá nhân và tổ chức tham gia hoặc thúc đẩy hoạt động định cư phải chịu trách nhiệm.
Những người ký đặc biệt nêu kế hoạch E1 ở phía đông Đông Jerusalem. Trong nhiều năm, các nhà ngoại giao và tổ chức nhân quyền cảnh báo việc xây dựng tại khu vực chiến lược này có thể khiến các cộng đồng Palestine ở Bờ Tây bị chia cắt và làm suy yếu tính liên tục địa lý cần thiết cho một nhà nước tương lai. Vì thế, tranh luận về E1 không đơn thuần là số lượng nhà mới, mà là câu hỏi liệu một giải pháp chính trị còn khả thi trên bản đồ hay không.
Israel có quan điểm khác về an ninh, lịch sử và quyền đối với các khu vực tranh chấp, đồng thời các quan chức nước này đã phản đối những biện pháp trừng phạt của Anh. Việc ghi nhận lập trường ấy không xóa bỏ thực tế rằng phần lớn cộng đồng quốc tế coi các khu định cư tại lãnh thổ bị chiếm đóng là trái luật quốc tế. Chính khoảng cách trong cách nhìn về chủ quyền và an ninh đã khiến tiến trình hòa bình kéo dài bế tắc.
Luật quốc tế được viện dẫn như thế nào?
Nhóm 16 nước dẫn Nghị quyết 2334 năm 2016 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, văn kiện khẳng định hoạt động định cư Israel trên lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng kể từ năm 1967 không có giá trị pháp lý và là trở ngại lớn đối với hòa bình. Tuyên bố cũng nhắc ý kiến tư vấn ngày 19/7/2024 của Tòa án Công lý Quốc tế về các hệ quả pháp lý từ sự hiện diện tiếp diễn của Israel ở những vùng lãnh thổ này.
Ý kiến tư vấn của Tòa không phải là bản án giải quyết trực tiếp tranh chấp giữa hai nước, nhưng có trọng lượng pháp lý và chính trị đáng kể. Một nội dung then chốt là trách nhiệm của các quốc gia không công nhận là hợp pháp tình trạng do sự hiện diện bị xác định là bất hợp pháp tạo ra, cũng như không giúp duy trì tình trạng ấy. Các chính phủ sử dụng cơ sở này để giải thích vì sao biện pháp hạn chế tài chính có thể là một phần nghĩa vụ quốc tế.
Trong thực tế, trừng phạt phải được thiết kế có mục tiêu, có căn cứ và được thực thi theo pháp luật quốc gia. Các câu hỏi khó vẫn tồn tại: thế nào là hỗ trợ gián tiếp, cách bảo vệ hoạt động nhân đạo hợp pháp ra sao, và làm thế nào để không khiến những cộng đồng dân cư bình thường gánh hậu quả ngoài ý muốn. Đây là các thử thách pháp lý quan trọng bên cạnh thông điệp ngoại giao.
Gaza, viện trợ và cánh cửa hai nhà nước
Tuyên bố chung cũng lên án leo thang quân sự tại Gaza, yêu cầu đáp ứng nhu cầu nhân đạo và tiến tới tái thiết. Việc Anh trừng phạt một nhóm bị cáo buộc cản trở đoàn xe viện trợ cho thấy tranh luận về khu định cư và khủng hoảng nhân đạo không thể hoàn toàn tách rời: cả hai đều liên quan đến quyền đi lại, an toàn dân thường và khả năng xây dựng một đời sống bình thường.
Các ngoại trưởng khẳng định Gaza là phần không thể tách rời của lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng và tiếp tục coi giải pháp hai nhà nước là con đường khả thi để tạo lập hòa bình lâu dài. Mô hình họ nêu là một nhà nước Palestine độc lập, có chủ quyền và lãnh thổ liền mạch, dựa trên ranh giới ngày 4/6/1967, với Đông Jerusalem là thủ đô. Đây là một mục tiêu ngoại giao, không phải một thỏa thuận đã được các bên cùng chấp nhận.
Thước đo sau cùng của làn sóng trừng phạt không chỉ là có bao nhiêu cái tên xuất hiện trên danh sách. Quan trọng hơn là khả năng giảm mở rộng khu định cư, cải thiện tiếp cận viện trợ, ngăn bạo lực và mở lại đàm phán thực chất. Nếu thiếu các chuyển biến ấy, những tuyên bố cứng rắn có thể tạo áp lực nhất thời nhưng khó biến thành hòa bình bền vững.
















