Trí tuệ nhân tạo thế hệ mới và ảnh hưởng đối với khả năng tư duy con người
Những chatbot AI có khả năng tạo nội dung như viết email, lập trình, dịch thuật hoặc lên kế hoạch chuyến đi hiện nay đã trở nên phổ biến và dễ tiếp cận với nhiều người dùng. Các dịch vụ như ChatGPT hay Claude chỉ cần một câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên là có thể cung cấp phản hồi hữu ích. Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng dấy lên câu hỏi liệu trí thông minh của con người có bị suy giảm do ít phải sử dụng đến hay không.
Ảnh hưởng của AI đã được ghi nhận trong môi trường học đường, từ trường học, đại học đến các nơi làm việc như văn phòng hay cả tòa án, thậm chí trong đời sống cá nhân. Nhiều nghiên cứu khoa học gần đây cảnh báo việc giao phó các nhiệm vụ tư duy cho AI có thể gây hậu quả tiêu cực, đặc biệt là đối với trí nhớ, khả năng ra quyết định và tư duy phản biện.
Chứng minh từ các nghiên cứu quốc tế
Một nghiên cứu phối hợp giữa Mỹ và Anh với 1.222 người tham gia, hiện vẫn trong quá trình đánh giá đồng cấp, cho thấy việc sử dụng AI để giải các bài toán số học hoặc đọc hiểu giúp cải thiện kết quả ngay lập tức. Tuy nhiên, về lâu dài, năng lực và sự kiên trì trong việc giải quyết vấn đề khi không có AI lại giảm sút đáng kể. Các tác giả nhấn mạnh sự kiên trì là yếu tố then chốt trong việc tiếp thu kỹ năng và là chỉ số dự báo tốt cho sự học tập lâu dài.
Nhà nghiên cứu Grace Liu từ Đại học Carnegie Mellon, tác giả chính của bài báo, cho rằng khả năng tạo ra câu trả lời nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực của AI đã làm mất đi cơ hội học hỏi của người dùng. Điều đáng lo ngại là AI không chỉ hỗ trợ một loại hoạt động trí tuệ cụ thể mà có thể áp dụng cho hầu hết các lĩnh vực lý luận và tư duy.
Khác với các công cụ điện tử trước đây, như máy tính cầm tay chỉ giúp tính toán, AI thế hệ mới mang tính đa năng hơn khi có thể tham gia vào nhiều quy trình trí tuệ mà con người từng đảm nhận.
Nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) năm 2025 từng nhận được chú ý khi phát hiện học sinh dùng AI để làm bài luận có khả năng tư duy phản biện suy giảm. Các công trình khác cũng nêu lên hiện tượng “cognitive offloading” hay còn gọi là “đầu hàng trí tuệ”, khi con người dựa dẫm quá mức vào máy móc nhưng lại không tự phát triển được năng lực bản thân.
Tác động của xu hướng tiết kiệm năng lượng trong tư duy con người
Johann Chevalere, nhà nghiên cứu tâm lý xã hội và nhận thức tại Viện CNRS (Pháp), giải thích rằng con người có xu hướng tiết kiệm năng lượng tinh thần. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường tìm cách tiếp cận vấn đề một cách nhanh nhất thay vì dành thời gian nghiên cứu sâu sắc vì điều đó đòi hỏi nhiều năng lực nhận thức.
Việc sử dụng AI có thể củng cố thói quen này, khiến não bộ không duy trì các kết nối thần kinh do thiếu sự sử dụng. Khi các nhiệm vụ trí tuệ không được vận động, bộ não sẽ “lười” và giảm hiệu suất hoạt động.
Giải pháp kích thích tư duy từ các nhà phát triển AI
Trước các luồng phản hồi tiêu cực, nhiều nhà sáng tạo các chatbot AI đã thêm các chức năng gọi là "Socratic" để không chỉ đưa ra câu trả lời, mà còn đề xuất gợi ý và đặt câu hỏi nhằm kích thích người dùng suy nghĩ. Ví dụ, OpenAI tích hợp “study mode” trong ChatGPT, Google phát triển “guided learning” cho Gemini.
Microsoft cũng bổ sung cảnh báo về nguy cơ sai sót và nhắc người dùng kiểm tra thông tin do AI cung cấp trong các mô hình Copilot của mình. Những biện pháp này nhằm giữ người dùng luôn phải tương tác, suy xét và không hoàn toàn phụ thuộc máy móc.
Đại diện Microsoft nhận định việc quá lạm dụng AI có thể khiến con người mất đi cơ hội phát triển kỹ năng quan trọng, do đó người sử dụng cần được đào tạo để sử dụng AI một cách hiệu quả và thông minh.
Cần những nghiên cứu dài hạn để đánh giá tác động thực sự
Hiện tại, các chuyên gia đều đồng ý rằng các kết quả nghiên cứu vẫn chưa đủ quy mô và thời gian để khẳng định chính xác những thay đổi mà AI mang lại cho não bộ con người.
Johann Chevalere nhấn mạnh: “Chúng ta phải tự biết cách sử dụng AI một cách thông minh, giống như cách đã thích nghi với những cuộc cách mạng công nghệ trước đây.”
Qua đó, việc cân bằng giữa tận dụng các ưu điểm của AI và giữ gìn các khả năng tư duy của bản thân là điều cấp thiết trong thời đại công nghệ số hiện nay.
Key takeaways from this article
- Sự tiện lợi của AI có thể làm giảm khả năng kiên trì và tư duy phản biện của con người trong dài hạn.
- Nghiên cứu Mỹ-Anh cho thấy hiệu quả ngắn hạn khi dùng AI nhưng kết quả học tập và sự cố gắng giảm khi không có AI.
- Hiện tượng "cognitive offloading" khiến con người phụ thuộc và lười vận động não bộ hơn.
- Chế độ "Socratic" trong AI được tích hợp nhằm khuyến khích người dùng tự suy nghĩ hơn thay vì chỉ nhận đáp án.
- Cần thêm các nghiên cứu dài hạn để đánh giá chính xác tác động của AI với trí tuệ con người.
Subscribe to the QMVN newsletter
A daily morning digest - only stories worth reading, no spam.












