Chuyển đổi mô hình pháp lý tại Ba Lan: từ mất năng lực hành vi sang quyết định hỗ trợ

Bộ Tư pháp Ba Lan đã đề xuất một dự thảo luật nhằm thay thế mô hình tước quyền năng lực hành vi pháp lý truyền thống bằng một hướng tiếp cận mới gọi là "quyết định hỗ trợ cùng tham gia". Mục tiêu của chính sách này là áp dụng các hình thức hỗ trợ linh hoạt, phù hợp với khả năng và nhu cầu riêng biệt của từng người, nhằm tăng cường quyền tự chủ và tham gia của họ trong các quyết định pháp lý.

Dự án luật được đánh giá là một bước đột phá mang tính hệ thống, ảnh hưởng sâu sắc đến nền tảng luật dân sự Ba Lan. Bà Monika Zima-Parjaszewska, Chủ tịch Hội Người Khuyết tật Trí tuệ Ba Lan, cho biết việc "bãi bỏ mất năng lực hành vi" gây nhiều lo ngại cho gia đình khi họ e ngại không còn hỗ trợ giúp đỡ cho người thân. Vì vậy, cần phải đẩy mạnh công tác truyền thông và giáo dục để làm rõ các giải pháp mới.

Hướng đến tiêu chuẩn quốc tế và tôn trọng quyền tự chủ cá nhân

Dự thảo luật được thiết kế nhằm thực hiện các tiêu chuẩn của luật quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật, đã kêu gọi thay thế các mô hình ra quyết định thay thế bằng cách hỗ trợ để tăng sự tự chủ cho người khuyết tật. Bà Zima-Parjaszewska nhấn mạnh rằng mô hình hiện tại mang tính "áp bức" và cần được thay đổi vì nhiều tổ chức quốc tế và các câu chuyện thực tế đã chỉ ra sự thiếu phù hợp của nó.

Thách thức và lo ngại từ phía gia đình

Một trong những điểm tranh luận chính là liệu người khuyết tật trí tuệ nặng có thể thực sự đưa ra các quyết định pháp lý ngay cả với sự hỗ trợ hay không. Một số gia đình lo ngại mô hình mới có thể làm gia tăng sự không chắc chắn về pháp lý và gây khó khăn trong cuộc sống hàng ngày.

Advertisement300 × 250

Thay vì chỉ một quyết định của tòa án về việc mất toàn bộ hoặc một phần năng lực hành vi, dự luật sẽ giới thiệu nhiều dạng hỗ trợ khác nhau, từ giúp hiểu thông tin đến trợ giúp trong quá trình ra quyết định, hoặc đại diện trong các tình huống nhất định.

Bà Monika Zima-Parjaszewska giải thích quá trình ra quyết định có thể kéo dài bởi cần có thông tin, dự đoán hậu quả và cuối cùng thể hiện ý chí. Qua hỗ trợ phù hợp, nhiều người khuyết tật trí tuệ có thể tự quyết định những vấn đề quan trọng, trong khi các trường hợp khác sẽ cần người đại diện hợp pháp.

Ưu tiên ý chí của người khuyết tật và vai trò của người đại diện

Dự luật nhấn mạnh việc tôn trọng ý chí của người khuyết tật, kể cả khi họ thể hiện qua các phương thức giao tiếp không truyền thống hoặc cần được giải thích bởi người xung quanh. Việc tìm kiếm và hiểu rõ ý chí này sẽ là trách nhiệm chính của những người hỗ trợ.

Thêm vào đó, dự luật thiết lập vai trò "người đại diện hỗ trợ" hoặc "người đại diện thay mặt". Một số gia đình lo ngại rằng việc này có thể làm họ mất quyền ảnh hưởng đến các quyết định liên quan người thân, cũng như phát sinh chi phí cho hệ thống mới.

Bà Zima-Parjaszewska khẳng định, dự luật không thay đổi cơ bản về tài chính. Người đại diện hợp pháp do tòa án chỉ định có thể yêu cầu trả công như hiện hành, lấy từ tài sản của người được hỗ trợ hoặc từ hệ thống an sinh xã hội nếu không có tài sản.

Bên cạnh đó, dự thảo khẳng định gia đình vẫn được tham gia đầy đủ vào quá trình quyết định, bởi tòa án sẽ ưu tiên tìm kiếm người từ vòng thân quen của cá nhân cần hỗ trợ.

Tuy nhiên, có sự chuyển biến quan trọng là ý chí của người khuyết tật sẽ được ưu tiên, bao gồm cả việc tòa án hỏi người cần hỗ trợ muốn ai trở thành đại diện của mình.

Khó khăn trong việc triển khai và tương lai của dự luật

Bà Monika Zima-Parjaszewska nhận định rằng, thách thức lớn nhất không phải nằm ở cấu trúc pháp lý mà ở khả năng các cơ quan công quyền, đặc biệt là tòa án, triển khai mô hình mới một cách hiệu quả. Các tòa án sẽ phải đánh giá chi tiết nhu cầu hỗ trợ từng người.

Bà cũng nhấn mạnh dự luật gây ra nhiều băn khoăn vì làm phá vỡ hệ thống luật pháp đã tồn tại lâu năm, do đó cần phải tổ chức các khóa đào tạo bài bản và chuẩn bị kỹ càng cho thực tiễn xét xử.

Hiện tại, dự luật về công cụ hỗ trợ ra quyết định được chính phủ Ba Lan thông qua đầu tháng 6 và đã trình lên Quốc hội. Quy trình xem xét đang diễn ra trong cơ quan lập pháp và có kế hoạch hoàn tất trong vài tháng tới. Tuy nhiên, bà Zima-Parjaszewska dự báo tiến trình thực hiện đầy đủ còn là một quá trình dài nhiều năm.

Key takeaways from this article

  • Dự luật thay thế mô hình mất năng lực hành vi bằng quyết định hỗ trợ cá nhân tại Ba Lan.
  • Dự luật hướng tới tôn trọng quyền tự chủ và ý chí của người khuyết tật trí tuệ.
  • Gia đình lo ngại về sự phức tạp trong quá trình ra quyết định và mất ảnh hưởng.
  • Vai trò người đại diện hỗ trợ được duy trì và không làm thay đổi cơ chế tài chính.
  • Quá trình triển khai dự án luật đòi hỏi thay đổi lớn về hệ thống thi hành và cần thời gian dài.

Subscribe to the QMVN newsletter