Tranh cãi quanh mức thuế lợi nhuận ngân hàng trong thời chiến

Hiện nay, Quốc hội Ukraine và Ngân hàng Trung ương nước này đang bộc lộ sự bất đồng mạnh mẽ về việc có nên tiếp tục áp thuế 50% lên lợi nhuận bất thường của các ngân hàng trong thời gian chiến tranh hay không. Được biết tháng 5 vừa qua, một dự luật đề xuất kéo dài chính sách thuế đặc biệt này đến năm 2027, nhằm tăng nguồn thu ngân sách cho quốc gia đang trong tình trạng chi tiêu quốc phòng cao kỷ lục. Tuy nhiên, Ngân hàng Trung ương Ukraine (NBU) đã nhanh chóng phản đối, cảnh báo rằng mức thuế cao như vậy sẽ làm giảm vốn cần thiết để các ngân hàng mở rộng hoạt động cho vay, qua đó cản trở sự phát triển hệ thống tài chính quốc gia.

Danylo Hetmantsev, Chủ tịch Ủy ban Thuế Quốc hội Ukraine và đại biểu thuộc đảng "Người phục vụ nhân dân" dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Zelensky, cho rằng lợi nhuận khủng của ngân hàng chủ yếu bắt nguồn từ các giao dịch trái phiếu chính phủ trong thời chiến và đề xuất duy trì thuế 50% để đóng góp tài chính hiệu quả cho ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, quan điểm này không nhận được sự ủng hộ từ phía NBU, khi đại diện của ngân hàng trung ương cho rằng ngành ngân hàng ở Ukraine vẫn còn nhỏ bé so với các quốc gia láng giềng như Ba Lan và cần được khuyến khích tăng trưởng thay vì bị sức ép thuế cao.

Lịch sử áp thuế và tác động đến ngân hàng

Từ tháng 11/2023, Quốc hội Ukraine đã áp dụng mức thuế đặc biệt 50% lên lợi nhuận ngân hàng năm 2023 một cách hồi tố dù điều này vi phạm quy định của luật thuế với yêu cầu ít nhất 6 tháng thông báo trước. Đến năm 2024, mức thuế này được cố định ở mức 25% nhưng vẫn giữ nguyên những hưởng ứng giới hạn từ phía ngân hàng và Ngân hàng Trung ương vì môi trường kinh doanh còn rất rủi ro và nhu cầu cho vay thấp. Lợi nhuận khủng của ngân hàng chủ yếu đến từ việc hưởng lợi suất cao của chứng chỉ tiền gửi và trái phiếu chính phủ nhằm ổn định đồng hryvnia trong chiến tranh.

Khi chi tiêu quốc phòng vượt qua nguồn thu từ thuế, Quốc hội tiếp tục duy trì và thậm chí nâng thuế này trong năm 2024 bất chấp khuyến nghị của IMF. Đến năm 2026, mức thuế tiếp tục được đề xuất duy trì và thậm chí gia tăng tạo thành cuộc tranh cãi nóng giữa các bên, khi NBU nhiều lần bày tỏ lo ngại về tác động tiêu cực của thuế đến vốn cho vay và hệ thống tài chính.

Tác động thực tế đến tăng trưởng cho vay và chất lượng tài sản

Dù vậy, các biện pháp của NBU nhằm giảm tác động tiêu cực cũng được thực hiện như hoãn yêu cầu tăng vốn ngân hàng để tăng sức chống chịu và duy trì khả năng mở rộng tín dụng. Kết quả là, năm 2025 ghi nhận sự bùng nổ tín dụng khi cho vay doanh nghiệp tăng 30%, cho vay hộ gia đình tăng 36%, đánh dấu giai đoạn tăng trưởng tín dụng dài nhất kể từ năm 2011 theo báo cáo của Ngân hàng Trung ương.

Advertisement300 × 250

Tuy nhiên, nếu thuế suất 50% tiếp tục duy trì, tác động tiêu cực lên vốn cho vay sẽ xuất hiện từ nửa cuối 2026 và 2027 do vốn ngân hàng giảm nhẹ từ 17,3% xuống 16,4%, gần tiệm cận ngưỡng cảnh báo tối thiểu.

Bên cạnh tranh cãi chính sách thuế, ngân hàng cũng phải đối mặt với nguy cơ rủi ro tín dụng do chiến tranh, chi phí vay cao đối với đồng hryvnia, cũng như nguồn khách hàng chất lượng thấp hơn do tình trạng tài chính suy yếu kéo dài của nhiều công ty trong nước.

Đánh giá của chuyên gia và tình hình nguồn đầu tư

Theo các chuyên gia kinh tế độc lập, mức lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) của ngân hàng Ukraine vẫn cao vượt trội so với trung bình EU, với con số lần lượt là 25,2% năm 2024, gần 30% năm 2025, và 21,7% trong 4 tháng đầu năm 2026. Mức này cao gấp đôi hoặc hơn mức trung bình 9,4% của EU, cho thấy ngân hàng Ukraine vẫn “một mình một chợ” về lợi nhuận trong khu vực.

Nhận định của Ngân hàng Trung ương về việc thuế cao làm giảm sức hút đầu tư bị các chuyên gia phản biện khi cho rằng rủi ro chiến tranh và môi trường chính trị mới là yếu tố chính ảnh hưởng mạnh đến dòng vốn ngoại. Đáng chú ý, vẫn có các nhà đầu tư nước ngoài như tập đoàn fintech Estonia Iute Group và fintech Ba Lan Zen mua lại các ngân hàng trong nước dựa trên nền tảng kỹ thuật số và hệ thống vốn sẵn có.

Tuy nhiên, nguồn vốn hiện tại của các ngân hàng có thể cho phép cấp phát tín dụng từ 6,7 đến 8,9 tỷ USD nữa nếu rủi ro được kiểm soát, nhưng do môi trường chiến tranh và kinh tế vẫn còn nhiều thách thức, ngân hàng chưa hoàn toàn khai thác hết tiềm năng cho vay của mình.

Thách thức tài chính và áp lực ngân sách cho năm 2027

Bất chấp sự phản đối và lo ngại từ phía quản lý tiền tệ, Chủ tịch Ủy ban Thuế Danylo Hetmantsev vẫn kiên quyết đề xuất giữ nguyên mức thuế 50% đến năm 2027 nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính quốc gia trong bối cảnh chi tiêu quốc phòng chiếm gần một nửa tổng ngân sách quốc gia với con số khoảng 68,4 tỷ USD năm 2025.

Các chuyên gia phân tích nhấn mạnh Ukraine đang đánh thuế ngân hàng với tỷ lệ áp dụng trên GDP cao nhất khu vực, gấp đôi Latvia và ba lần Cộng hòa Séc dù quy mô tài sản ngân hàng chỉ bằng một nửa GDP so với các nước trên. Việc đánh thuế ngân hàng dễ dàng hơn vì khả năng kiểm soát minh bạch báo cáo tài chính, trong khi các lĩnh vực khác như nông nghiệp, công nghiệp và quốc phòng có tính chất phức tạp và thiếu minh bạch.

Đáng chú ý, phần lớn lợi nhuận ngân hàng đều đến từ các ngân hàng nhà nước và dự kiến phần này sẽ được trả cổ tức trong năm tới, góp phần trực tiếp vào ngân sách nhà nước thông qua các khoản thu thuế và cổ tức.

Những khó khăn trên đặt ra thách thức không nhỏ cho Chính phủ Ukraine trong việc cân bằng ngân sách năm 2027 khi nền kinh tế vẫn còn chịu ảnh hưởng nặng nề từ cuộc chiến và nhu cầu tài chính rất lớn trong khi phải duy trì động lực cho sự phục hồi hệ thống ngân hàng.

Key takeaways from this article

  • Thuế suất 50% đối với lợi nhuận ngân hàng được áp dụng từ năm 2023 và tiếp tục gây tranh cãi đến nay.
  • Ngân hàng Trung ương Ukraine cảnh báo thuế cao làm giảm vốn cho vay, tác động tiêu cực đến tăng trưởng tín dụng.
  • Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) của ngân hàng Ukraine cao hơn nhiều so với mức trung bình EU.
  • Chi phí quốc phòng tăng cao thúc đẩy nhu cầu nguồn thu ngân sách, gây áp lực duy trì thuế ngân hàng.
  • Minh bạch báo cáo tài chính giúp thu thuế ngân hàng dễ dàng hơn so với các lĩnh vực kinh tế khác.

Subscribe to the QMVN newsletter