Một cuộc đón tiếp không có hoa
Những ngày đầu sau cuộc xâm lược, không khí ở Baghdad tò mò nhiều hơn sợ hãi. Trên đường vượt biên giới, Rubin đi ngang những chiếc xe quân sự Iraq cháy đen vì bom đạn, khói vẫn cuộn lên ở chân trời, mùi cao su cháy phủ khắp nơi. Trong các cửa hiệu ở thủ đô gần như chẳng còn gì ngoài vài viên kẹo bơ quá hạn và cá ngừ đóng hộp. Người Iraq không chào đón lính Mỹ bằng hoa, càng không gọi họ là “những người giải phóng” như lời phó tổng thống Mỹ dự đoán, nhưng họ tò mò trước một tương lai không còn bị định đoạt bởi sự tàn bạo và những ràng buộc khắc nghiệt của chế độ Hussein.
Song lý do của cuộc chiến cứ thay đổi như một mục tiêu di động. Ban đầu, chính quyền Bush viện dẫn việc Baghdad phát triển vũ khí hóa học, một luận điểm về sau bị bác bỏ. Khi các sĩ quan và nhà hoạch định chính sách dọn vào những cung điện trong Vùng Xanh, lời giải thích mới xuất hiện: mang dân chủ đến cho Iraq. Chính Tổng thống George W. Bush đã diễn đạt mục tiêu ấy như sau.
“Giúp người dân Iraq xây dựng một nền dân chủ bền vững ở trung tâm Trung Đông.” — George W. Bush
Lệnh giải tán quân đội và phẩm giá bị tổn thương
Có một khoảnh khắc Rubin nhớ như in: mệnh lệnh của Paul Bremer, quan chức dân sự đứng đầu chính quyền chiếm đóng, giải tán quân đội Iraq. Chị hỏi lại một sĩ quan báo chí: “Ý ông là giải tán toàn bộ quân đội sao?” Ông hứa sẽ trả lời sau. Khi ấy Iraq có khoảng 400.000 binh sĩ. Mỗi sáng, những người lính bị cho thôi việc tụ tập trước cổng Vùng Xanh, sững sờ và ngày một giận dữ.
Một người nhắn gửi Washington rằng họ từng buộc phải chiến đấu cho Saddam nhưng mừng vì ông ta đã ra đi. Một cựu binh cuộc chiến Iran - Iraq, năm mươi mốt tuổi, kể ông không thể sống nếu thiếu khoản lương hưu: con trai ông mất một chân, còn ông làm lao công và đã quá già để tìm nghề mới.
Một người đàn ông mặc áo dishdasha xám đậm hỏi thông dịch viên rằng Rubin đến từ đâu. Nghe hai chữ “nước Mỹ”, mặt anh ta méo đi vì ghê tởm và nhổ nước bọt, vài giọt rơi xuống giày của chị. Mãi về sau, chị mới nối được cơn giận ấy với cảm giác bị coi thường. Khi bạn lấy đi việc làm của một con người, bạn thường lấy đi cả khả năng xoay xở hằng ngày, phẩm giá, chỗ đứng trong cộng đồng và gia đình họ. Cơn phẫn nộ ấy nhanh chóng chuyển thành những hệ quả nghiêm trọng:
- Lực lượng nổi dậy người Sunni ngày càng tinh vi, đánh bom các trạm kiểm soát, xe quân sự và gài những quả bom ven đường phức tạp hơn.
- Binh sĩ Mỹ, nhiều người chưa được chuẩn bị cho nhiệm vụ này, trở nên căng thẳng, nổ súng vào những xe chạy nhanh dù bên trong chỉ là các gia đình tìm nơi an toàn; một số vụ việc vi phạm nhân quyền nghiêm trọng như tra tấn và bạo lực tình dục ở nhà tù Abu Ghraib, hay vụ giết thường dân ở Haditha.
- Những điều đó không chỉ tiếp lửa cho phong trào nổi dậy mà còn đặt nền móng cho tiền thân của tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo (IS).
Khoảng trống được người khác lấp đầy
Việc lật đổ Hussein không chỉ tạo ra chân không chính trị mà, cùng với việc giải thể quân đội, còn tạo ra chân không an ninh. Iran, đối thủ lâu năm của Mỹ, âm thầm hậu thuẫn các chính trị gia Shia có chung quan điểm. Hai mươi ba năm sau, đồng minh của Tehran hiện diện trong nhiều cơ quan nhà nước Iraq và những chính khách gần gũi với Iran trở thành “người tạo vua”. Các đường nét của sự chia rẽ giáo phái, cùng nguy cơ chủ nghĩa cực đoan sâu thêm ở cả người Sunni lẫn Shia, đã lộ rõ từ những tháng đầu sau khi Hussein sụp đổ.
Khoảng ba tuần sau khi đến Iraq, Rubin chứng kiến lễ Ashura, lần đầu tiên sau hơn một thập niên người Shia được tự do cử hành ngày lễ thiêng liêng này. Hàng nghìn người, từ cụ già đến trẻ nhỏ, có người ngồi xe lăn, đi bộ nhiều ngày đến thánh địa Karbala. Khi chị đang ghi chép gần một đền thờ, một nhóm giáo sĩ bất ngờ quát tháo vì một lọn tóc thoát ra khỏi chiếc khăn choàng. Một người phụ nữ mặc abaya kéo chị ra, rồi cùng các bà mẹ ngồi trên tấm chăn nhỏ kiên nhẫn gấp và ghim lại khăn cho chị suốt nửa giờ. Xong việc, một người mỉm cười, đưa chiếc gương nhỏ rồi trả lại cuốn sổ tay. Đó là bài học giản dị về sự tôn trọng mà những người hoạch định chính sách ở Washington có lẽ đã bỏ lỡ.
Ngày cuối cùng và những cung bậc trái chiều
Phát ngôn viên Lầu Năm Góc Sean Parnell cho biết binh sĩ và thiết bị Mỹ đã hoàn tất một cuộc “rút quân có trật tự” khỏi căn cứ ở Erbil, chấm dứt sứ mệnh 12 năm chống IS. Chính quyền Baghdad gọi đây là khởi đầu của một giai đoạn mới, xoay quanh chủ quyền quốc gia, sức mạnh của các thể chế và quan hệ đối tác cân bằng với bạn bè. Iraq còn tổ chức bốn “Ngày Chủ quyền” để đánh dấu cột mốc này.
Nhưng không phải ai cũng nhẹ nhõm. Giới chức vùng Kurdistan lo IS tái xuất và các nhóm thân Iran có thể mạnh tay hơn, trong khi những nhóm này công khai ăn mừng. Với Rubin, khi những người lính cuối cùng rời đi, đời sống thường nhật của người Iraq thay đổi rất ít vì lực lượng Mỹ đã thu hẹp từ lâu. Điều còn nguyên vẹn là câu hỏi từ tháng 4/2003: liệu nước Mỹ đã thực sự hiểu Iraq?

















