Khi sa mạc xuất khẩu rượu vang
Từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 7, nghề trồng nho là trụ cột kinh tế của các thị trấn Negev – Avdat, Shivta, Nitzana và Haluza. Những máy ép nho, ruộng bậc thang bằng đá và hệ thống hứng nước lũ vẫn còn in dấu dọc các lòng suối khô ở vùng cao nguyên Negev, minh chứng cho nỗ lực phi thường đưa nền nông nghiệp Địa Trung Hải vào một trong những môi trường khắc nghiệt nhất khu vực.
Rượu được đựng trong vò đất nung, theo lưng lạc đà tới Gaza và Ashkelon, rồi từ đó tới Constantinople, Rome, Marseille và cả vùng tây bắc châu Âu. Hàng trăm nghìn mảnh vò tìm thấy quanh Địa Trung Hải cho thấy đây không phải buôn bán địa phương mà là một ngành xuất khẩu thực thụ, và các nguồn sử liệu từng ca ngợi hương vị của “rượu Gaza”. Theo cách nói ngày nay, các nhà khảo cổ Guy Bar-Oz, Joshua Schmidt và Gideon Avni của Đại học Haifa cho rằng Negev thời Byzantine đã là một vùng chỉ dẫn địa lý từ rất lâu trước khi khái niệm này ra đời.
Rồi câu chuyện đứt đoạn. Cuối thời Byzantine và đầu thời kỳ Hồi giáo, trong các thế kỷ 7 và 8, các vườn nho bị bỏ hoang, các khu định cư trở nên vắng vẻ. Giới nghiên cứu cho rằng sự suy tàn bắt nguồn từ nhiều yếu tố, trong đó có đại dịch giữa thế kỷ 6 và một thời kỳ khí hậu lạnh đi làm xáo trộn các thị trường Địa Trung Hải. Suốt hơn một nghìn năm, những ruộng bậc thang và máy ép nho đứng lặng im.
Đọc lịch sử trong một hạt nho
Sợi chỉ ấy được nhặt lên từ lòng đất. Các cuộc khai quật ở Avdat phát hiện một kho hạt nho trên nền một căn phòng bị bịt kín, được bảo quản hàng thế kỷ dưới một lớp phân động vật.
Trong nghiên cứu công bố năm 2023 trên tạp chí PNAS, các nhà khoa học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Steinhardt thuộc Đại học Tel Aviv và Đại học Haifa đã chiết xuất ADN cổ từ những hạt nho này và phát hiện rằng:
- Một hạt gần như giống hệt Syriki, giống nho đỏ vẫn được dùng để làm rượu vang chất lượng cao ở Hy Lạp và Lebanon.
- Một hạt khác có quan hệ họ hàng với Be’er, giống nho trắng còn sống sót trong những vườn nho bỏ hoang trên đồi cát Palmachim ven biển Israel.
- Các giống nho trồng ở Negev thời Byzantine có nguồn gốc Đông Địa Trung Hải chứ không phải châu Âu.
Phát hiện ấy đã biến khảo cổ học thành nông nghiệp. Khác với một đồng xu hay một mảnh gốm, cây nho là di sản sống: có thể nhân giống, trồng xuống và nếm thử.
*“Cây nho không phải là một mảnh gốm trưng bày trong bảo tàng.” — Guy Bar-Oz, Joshua Schmidt và Gideon Avni*
Tháng 9/2023, nhà khảo cổ Lior Schweimer của Cơ quan Thiên nhiên và Công viên Israel đã trồng những cành giâm Syriki và Be’er – lấy từ các gốc nho mọc hoang gần biên giới Gaza – cùng giống Dabouki bản địa trên những ruộng bậc thang cổ ở Avdat. Kể từ đó, các vườn nho di sản đã được trồng ở công viên quốc gia Avdat và Shivta, tại trung tâm nghiên cứu Ramat Negev và Trường thực địa Shikmim, và ít nhất mười nhà làm rượu Israel hiện đã làm việc với các giống nho di sản.
Sa mạc trên bản đồ rượu vang thế giới
Cuộc hồi sinh về khoa học diễn ra song song với một sự công nhận về thể chế. Sau bốn năm nỗ lực do Quỹ Merage Israel, một quỹ từ thiện tư nhân, dẫn dắt, Negev được đăng ký vào tháng 5/2026 là một chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, cùng với vùng đồi Judea trở thành những vùng rượu vang chính thức của Israel. Vùng chỉ dẫn địa lý này trải dài từ Kiryat Gat ở phía bắc tới Eilat ở phía nam và, theo những người quảng bá, sản xuất hơn một triệu chai mỗi năm từ hơn 60 nhà làm rượu.
*“Điều đó cho thấy có một vùng rượu vang thực sự ở Negev.” — Nicole Hod-Stroh*
Đằng sau nhãn hiệu là các nghiên cứu cho thấy rượu Negev mang một dấu ấn riêng, được định hình bởi nắng nóng, ánh sáng gay gắt, khan hiếm nước và đất giàu khoáng chất – thường được mô tả là tươi mát, đậm vị khoáng ở rượu trắng và nồng hương gia vị ở rượu đỏ. Các nhà làm rượu hy vọng danh hiệu sẽ thu hút du khách xuống phương nam và tạo cho các nhà sản xuất trong vùng một bản sắc chung, dù rượu vang Israel đang đối mặt các chiến dịch tẩy chay ở nước ngoài.
Di sản như một công cụ cho tương lai
Các tác giả nhấn mạnh rằng ý nghĩa của câu chuyện vượt ra ngoài rượu vang. Những giống nho đã thích nghi qua nhiều thế kỷ với nắng nóng và hạn hán ngày càng được quan tâm trong một ngành đang phải đối mặt với biến đổi khí hậu, còn những ruộng bậc thang hứng nước cổ xưa của Negev cho thấy các cộng đồng thuở trước đã canh tác với rất ít tài nguyên như thế nào. Vùng đất này cũng chứa đựng nhiều câu chuyện: ngày nay những người Bedouin vẫn chăn thả gia súc trên một số ruộng bậc thang cổ, và mọi tầm nhìn cho tương lai Negev sẽ phải dành chỗ cho tất cả những ai sinh sống ở đó.
Cũng có một nghịch lý lặng lẽ. Thứ rượu từng mang tên Gaza tới bàn tiệc của cả một đế chế đang được hồi sinh trong khi chính Gaza nằm trong đổ nát sau nhiều năm chiến tranh. Có lẽ bài học xưa nhất của những gốc nho Negev là các vùng đất sống lâu hơn mọi cuộc xung đột – và những gì con người vun trồng có thể còn mãi rất lâu sau những gì họ phá hủy.















