Cuộc rượt đuổi với một “bóng ma”
Trên đảo Eleanor, các nhà nghiên cứu ngày ngày canh chừng một hang tổ, chờ bắt được con chim cánh cụt cái để lấy dữ liệu từ thiết bị theo dõi gắn trên mình nó. Nhưng con vật khôn ngoan đã đào nhiều đường hầm để thoát thân. Theo Tiến sĩ Thomas Mattern, nghiên cứu viên tại Đại học Otago và chủ tịch Dự án Tawaki, nhóm mất khoảng bốn ngày, phải bịt kín mọi lối ra quanh tổ, mới bắt lại được nó và thu hồi thiết bị.
Ông Mattern gọi tawaki là một “bóng ma” vì những tập tính bí ẩn. Trước khi dự án ra đời năm 2014, gần như không có hiểu biết gì về loài chim sống ở Fiordland, vườn quốc gia lớn nhất New Zealand và là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận.
Trong tháng 9 vừa qua, nhóm lập bản đồ thêm 93 tổ trên hai hòn đảo – một phần của cuộc kiểm đếm dài hạn đầu tiên đối với loài này.
Loài chim cánh cụt không giống ai
Theo ông Mattern, những gì người ta biết về chim cánh cụt gần như phải gác lại khi nghiên cứu tawaki. Một số điểm khác thường gồm:
- Chúng không sinh sản theo bầy mà làm từng tổ riêng lẻ sâu trong rừng mưa rậm rạp, đôi khi ở độ cao lớn – loài duy nhất chỉ làm tổ trong rừng, khiến ông gọi chúng là những “chim cánh cụt rừng rậm” đích thực.
- Có nhóm kiếm ăn hoàn toàn trong các vịnh hẹp, trong khi nhóm khác ra đại dương săn mồi.
- Mỗi khi giới nghiên cứu tưởng đã hiểu chúng, sang một vịnh hẹp khác, chúng lại thể hiện những hành vi không khớp với bất kỳ giả thuyết nào trước đó.
Tên gọi tawaki trong tiếng Māori dùng chung cho nhiều loài chim cánh cụt mào ở New Zealand và vùng cận Nam Cực, nhưng chuyến khảo sát hằng năm này tập trung vào loài đang suy giảm sống ở Fiordland xa xôi.
Hành trình khó hiểu trước mùa thay lông
Tawaki còn nổi tiếng vì hành trình kiếm ăn khó hiểu trước đợt “thay lông thảm họa” – khi con vật rụng và thay toàn bộ lông cùng lúc. Mọi loài chim cánh cụt đều ăn thật nhiều để tích mỡ trước khi thay lông. Thế nhưng, dù nguồn thức ăn quanh các vịnh hẹp dồi dào vào tháng 12, tawaki vẫn thực hiện chuyến đi khứ hồi 5.000 đến 7.000 km xuống vùng cận Nam Cực. Theo ông Mattern, những con chim gầy rộc vừa chia tay đàn con lại bơi nửa đường tới Nam Cực, điều hoàn toàn vô lý khi thức ăn có sẵn ngay ngoài nơi sinh sản.
Chúng đang chạy marathon trong khi cố gắng tăng cân.
Ông tin rằng tawaki có lẽ đang hành động theo bản năng cổ xưa, tìm về những ngư trường mà mọi loài chim cánh cụt mào khác vẫn kiếm ăn. Đó là lời nhắc rằng thiên nhiên vẫn còn những bí ẩn mà khoa học mới chỉ chạm tới bề mặt.
Những người lặng lẽ giữ rừng
Dự án Tawaki hoạt động nhờ tiền quyên góp của công chúng, các khoản tài trợ quốc tế và sự hỗ trợ của tình nguyện viên địa phương như ông Richard Abernathy, chủ công ty du lịch Fiordland Expeditions, người mỗi năm dành vài tuần cùng con tàu của mình cho chuyến khảo sát. Khả năng tìm tổ ở những nơi bất ngờ giúp ông có biệt danh “chó đánh hơi”.
Năm 2020, nhờ dữ liệu quần thể đầy đủ hơn từ các nhà nghiên cứu, Danh sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã chuyển tawaki từ mức “sắp nguy cấp” sang “sắp bị đe dọa”, với ước tính khoảng 12.000 đến 15.000 cá thể trưởng thành. Tuy nhiên, rủi ro vẫn còn, kể cả từ hoạt động đánh bắt thương mại. Nhóm đang nghiên cứu tỷ lệ sống sót để xác định quần thể có ổn định hay không, và nếu suy giảm, cần hành động kịp thời để cải thiện tình hình.
