Từ báo cáo điều tra đến lời kêu gọi hành động
Ủy ban Đặc biệt Hạ viện Mỹ về cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc, do nghị sĩ Cộng hòa John Moolenaar đứng đầu, đề nghị chính quyền thắt chặt kiểm soát xuất khẩu và hạn chế các dòng vốn đầu tư vào lĩnh vực hàng không vũ trụ Trung Quốc. Trọng tâm không chỉ là máy bay thương mại, mà còn là động cơ, điện tử hàng không, vật liệu, dữ liệu và kiến thức kỹ thuật có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.
Theo Reuters, bản báo cáo được xây dựng từ cuộc điều tra kéo dài một năm và xem xét quan hệ liên doanh, hợp tác phát triển sản phẩm, giấy phép công nghệ cùng những chuỗi cung ứng có sự tham gia của doanh nghiệp phương Tây. Các tác giả cho rằng lợi ích kinh tế trước mắt đôi khi che khuất nguy cơ tích lũy năng lực công nghiệp quân sự về lâu dài. Đó là nhận định của ủy ban, không đồng nghĩa mọi hoạt động được nêu đều vi phạm pháp luật.
Trong tuyên bố công bố cùng báo cáo, ông Moolenaar kêu gọi Mỹ và các đồng minh tăng cường hàng rào công nghệ để ngăn những năng lực quan trọng rơi vào tay đối thủ chiến lược. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển dịch ở Washington: cạnh tranh không còn giới hạn ở linh kiện bị cấm xuất khẩu, mà mở rộng sang vốn, đối tác và quyền tiếp cận thị trường.
Chứng nhận máy bay: an toàn hay đòn bẩy chiến lược?
Một đề xuất gây chú ý là Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) không cấp chứng nhận cho máy bay chế tạo tại Trung Quốc. FAA cho biết chưa chứng nhận máy bay Trung Quốc nào và không bình luận về báo cáo.
Vì thế, cần phân biệt lời kêu gọi của nghị sĩ với quyết định quản lý thực tế: chưa có lệnh cấm mới được FAA công bố trong phản hồi mà Reuters dẫn lại.
Ủy ban viện dẫn khoản trợ cấp dành cho COMAC và AVIC, đồng thời nhắc việc Trung Quốc chưa công bố báo cáo điều tra cuối cùng về vụ rơi máy bay Boeing của China Eastern Airlines năm 2022. Tuy vậy, chứng nhận loại máy bay thông thường dựa trên đánh giá tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn; việc biến quy trình này thành công cụ đối đầu thương mại sẽ gây tranh cãi về tính nhất quán và khả năng tiếp cận thị trường.
COMAC muốn cạnh tranh trên thị trường máy bay chở khách, nơi Boeing và Airbus đã thiết lập mạng lưới cung ứng, bảo dưỡng và chứng nhận rộng khắp. Các dòng máy bay mới cần uy tín kỹ thuật được xây dựng qua nhiều năm. Một thay đổi trong chính sách của Mỹ vì thế có thể vượt xa phạm vi chuyến bay nội địa, ảnh hưởng đến niềm tin của hãng hàng không, bên cho thuê máy bay và nhà sản xuất linh kiện.
Airbus và bài toán liên minh công nghiệp
Báo cáo đặt Airbus trước sức ép đặc biệt: các nghị sĩ đề xuất xem xét lại hợp đồng quốc phòng nếu nhà thầu không ngừng những khoản đầu tư góp phần xây dựng nền tảng công nghiệp hàng không Trung Quốc. Tài liệu cũng đề nghị tăng mức thẩm tra việc doanh nghiệp Pháp thâu tóm công ty công nghệ hàng không Mỹ, viện dẫn lo ngại về mối liên hệ sản xuất xuyên Đại Tây Dương với Trung Quốc.
Airbus từ chối bình luận với Reuters. Ủy ban còn nêu Honeywell Aerospace, GE Aerospace và Collins Aerospace trong các hoạt động chuyển giao được cấp giấy phép liên quan tới đối tác Trung Quốc. Honeywell khẳng định các dự án được chính phủ Mỹ cấp phép đầy đủ; GE Aerospace nói họ nghiêm túc bảo vệ an ninh quốc gia và tài sản trí tuệ. Việc được nêu tên trong báo cáo không tự nó chứng minh hành vi sai trái.
Điểm nghịch lý được chính báo cáo thừa nhận là hạn chế đơn phương có thể làm doanh nghiệp Mỹ mất thị phần, trong khi nhà cung cấp từ nước đồng minh lấp khoảng trống. Nếu Washington muốn chính sách có hiệu quả, nước này phải thuyết phục châu Âu và các đối tác phối hợp; nhưng mỗi quốc gia lại có việc làm, khách hàng và lợi ích chiến lược riêng.
Lằn ranh giữa phòng vệ và phân tách kinh tế
Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington phản đối cách mở rộng khái niệm an ninh quốc gia và chính trị hóa thương mại, công nghệ. Đây là bất đồng nền tảng: phía Mỹ xem liên kết dân sự - quân sự là rủi ro, trong khi phía Trung Quốc coi các biện pháp hạn chế là sự can thiệp vào trao đổi kinh tế. Hai cách nhìn khiến một hợp đồng công nghiệp cũng trở thành chủ đề ngoại giao.
Chính sách thực tế sẽ đòi hỏi các cơ quan phân loại rõ công nghệ nhạy cảm, xác định bên sử dụng cuối cùng, xem xét giấy phép đã cấp và đánh giá hệ quả đối với an toàn bay. Cấm đoán quá rộng có thể làm suy giảm động lực hợp tác nghiên cứu; kiểm soát quá lỏng lại có thể khiến những công nghệ khó thay thế đi vào lĩnh vực không mong muốn.
Trước mắt, báo cáo là sức ép chính trị chứ không phải đạo luật tự động có hiệu lực. Kết quả phụ thuộc vào FAA, Bộ Tài chính, cơ quan quản lý xuất khẩu, chính sách mua sắm quốc phòng và phản ứng của đồng minh. Trên hết, cạnh tranh hàng không sẽ được định đoạt không chỉ bằng những tuyên bố cứng rắn, mà bằng khả năng xây dựng quy tắc có căn cứ, minh bạch và đủ bền vững.
















