Từ một cảnh báo an ninh đến bất đồng ngoại giao
Trước khi rạn nứt bùng phát, hai nước từng phát tín hiệu muốn giữ quan hệ ổn định. Ngày 31/10/2025, ông Tập Cận Bình và bà Sanae Takaichi gặp nhau bên lề APEC tại Hàn Quốc. Nhưng ngày 7/11, tại Quốc hội Nhật Bản, bà Takaichi nêu khả năng một hành động quân sự của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan có thể trở thành tình huống đe dọa sự tồn vong của Nhật Bản. Bà không tuyên bố Tokyo sẽ tự động tham chiến, song cách nói công khai về kịch bản nhạy cảm này khác với sự dè dặt của nhiều người tiền nhiệm.
Ngày 13/11/2025, Trung Quốc yêu cầu rút lại phát biểu; nước này đồng thời đưa ra cảnh báo đối với việc đi lại tới Nhật Bản. Cuộc gặp giữa giới ngoại giao hai nước tại Bắc Kinh ngày 18/11 không tạo đột phá. Tokyo giải thích rằng thủ tướng chỉ đề cập chính sách an ninh vốn có, không thay đổi lập trường đối với Đài Loan. Tuy nhiên, cách diễn giải đó không xóa được những lo ngại mà Bắc Kinh bày tỏ.
Khi sự bất đồng chạm tới dây chuyền sản xuất
Căng thẳng nhanh chóng lan sang thương mại. Trung Quốc phát tín hiệu khôi phục hạn chế nhập khẩu thủy sản Nhật Bản trong tháng 11/2025. Ngày 6/1/2026, Bắc Kinh cấm xuất khẩu một số hàng hóa lưỡng dụng cho người sử dụng quân sự Nhật Bản và những hoạt động mà họ cho rằng có thể tăng cường năng lực quân sự nước này.
Sang tháng 2, thêm các doanh nghiệp Nhật Bản, trong đó có đơn vị thuộc Mitsubishi Heavy Industries, chịu biện pháp kiểm soát. Tokyo phản đối các quyết định này.
Giữa năm 2026, các công ty Nhật bắt đầu cảnh báo về gián đoạn nguồn cung nguyên liệu đặc thù. Theo số liệu hải quan Trung Quốc được Reuters dẫn lại, tháng 6 không ghi nhận lô hàng gali, dysprosi, terbi hoặc yttri xuất sang Nhật Bản. Những chất liệu ấy liên quan tới nhiều lĩnh vực sản xuất tiên tiến. Không phải mọi mặt hàng đều chịu cùng một cơ chế hạn chế, nhưng sự khó đoán của chính sách đã đủ làm tăng rủi ro cho kế hoạch đầu tư và vận hành nhà máy.
Hai cách nhìn về Đài Loan và khoảng cách khó thu hẹp
Thông cáo chung năm 1972 xác lập việc Nhật Bản công nhận Chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc và ghi nhận lập trường của Bắc Kinh về Đài Loan. Văn kiện ấy vẫn là nền tảng ngoại giao, nhưng hai bên rút ra những hệ quả chính trị khác nhau. Trung Quốc coi Đài Loan là vấn đề nội bộ. Nhật Bản, đồng minh hiệp ước của Mỹ và nằm gần eo biển Đài Loan, cho rằng an ninh khu vực có ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh quốc gia.
Ngày 26/1/2026, bà Takaichi nói Nhật Bản sẽ không đương nhiên tham chiến nếu Trung Quốc và Mỹ xung đột vì Đài Loan, song không rút lại phát biểu cũ. Đến ngày 19/11 tại Thâm Quyến, bà tiếp tục khẳng định lập trường từ năm 1972 không thay đổi. Vì thế, điểm tranh cãi không chỉ nằm ở chính sách chính thức, mà còn ở việc các nhà lãnh đạo có nên công khai nêu khả năng dùng sức mạnh quân sự và liệu những lời nói ấy được hiểu là răn đe hay khiêu khích.
Cái bắt tay chưa đủ tạo nên hòa giải
Hội nghị APEC tháng 11/2026 trở thành phép thử dễ quan sát. Bà Takaichi và ông Tập bắt tay, nhưng không có cuộc hội đàm song phương. Reuters mô tả sự đón tiếp dành cho thủ tướng Nhật Bản ít nghi lễ hơn so với một số lãnh đạo khác; Chính phủ Nhật Bản bác bỏ nhận định rằng đây là hành động cố ý lạnh nhạt. Dù nhìn nhận các hình ảnh lễ tân ra sao, khoảng cách chính sách giữa hai thủ đô vẫn hiện hữu.
Một dấu hiệu đáng chú ý khác là việc Trung Quốc tạm hoãn một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu trong khuôn khổ thỏa thuận thương mại với Washington không đồng nghĩa gỡ bỏ những hạn chế riêng với hàng lưỡng dụng xuất sang Nhật Bản. Đối với Tokyo, bảo đảm vật liệu đầu vào giờ gắn liền với an ninh. Đối với Bắc Kinh, chính sách kinh tế là cách nhấn mạnh lằn ranh chính trị. Để khôi phục niềm tin, hai bên cần đối thoại bền bỉ và những quy tắc đủ rõ để doanh nghiệp, người lao động không luôn phải gánh hậu quả từ căng thẳng ngoại giao.

















