Bí mật sau những bức ảnh Paris thời Đức Quốc xã: ai đã tố giác người ghi lại lịch sử trong bóng tối?

Tháng 6/1940, quân Đức tiến vào Paris. Raoul Minot, lúc đó ở tuổi 46, quản lý kho hàng của Printemps trên đại lộ Haussmann. Thay vì chỉ đi qua những cảnh tượng quen thuộc, ông mang theo chiếc Brownie Kodak 6/9, lặng lẽ chụp binh lính, biểu ngữ tuyên truyền, khách sạn bị trưng dụng và nhịp sống thường nhật của thành phố. Hành động có vẻ giản dị ấy diễn ra trong bối cảnh việc chụp ảnh ngoài trời không được cấp phép có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Minot ghi ngày giờ, vị trí và đôi khi viết bình luận châm biếm lên mặt sau ảnh. Chính thói quen tỉ mỉ này biến bộ sưu tập thành tư liệu có giá trị: người xem ngày nay không chỉ thấy các tòa nhà mà còn đọc được thái độ của một người chứng kiến chế độ chiếm đóng. Khoảng 700 khuôn hình khác nhau được xác định; số bản in nhiều hơn vì có ảnh được sao lại.

Ông sử dụng phòng ảnh tại Printemps để tráng và in phim. Điều đó tạo thuận lợi trong thời kỳ thiếu vật tư, nhưng cũng khiến một số đồng nghiệp biết việc ông làm. Chưa có bằng chứng chắc chắn cho thấy Minot chụp ảnh theo chỉ đạo của một mạng lưới kháng chiến; điều có thể khẳng định là các hình ảnh được thực hiện trong điều kiện nguy hiểm.

Tháng 11/1942, một lá thư được gửi từ khu vực ga Saint-Lazare đến cảnh sát Paris, mô tả khá chính xác công việc của vợ chồng Minot tại Printemps và nhắc đến việc tráng ảnh ở cửa hàng. Thư tố giác ông chụp áp phích tuyên truyền và thiệt hại do không kích. Danh tính người viết không được ghi lại.

Sau nhiều tuần kiểm tra, cảnh sát Pháp lục soát nơi ở của gia đình ở Courbevoie, thu máy ảnh cùng lượng lớn phim và bắt Minot tại chỗ làm tháng 2/1943. Một đồng nghiệp tên Jules Juven cũng bị bắt. Minot sau đó bị chuyển giao cho bộ máy an ninh Đức, bị đưa đến Mauthausen rồi Buchenwald. Ông chết vào tháng 4/1945, ít lâu sau khi được sơ tán khỏi trại.

Vợ ông, Marthe, và con gái Jacqueline không bao giờ gặp lại ông. Về mặt lịch sử, vai trò của cảnh sát thời chiếm đóng là một phần không thể bỏ qua: một lời tố giác riêng tư có thể được khuếch đại thành hệ thống điều tra, giam giữ và trục xuất. Nhưng sự tồn tại của lá thư không tự nó trả lời được câu hỏi người gửi là ai.

Manh mối mới xuất hiện khi một nhà nghiên cứu địa phương tìm thấy báo cáo năm 1944 của cơ quan thanh lọc những người bị nghi cộng tác sau giải phóng. Hồ sơ nói Marie Breux, người trông coi tòa nhà nơi Minot sống, và Georges Robinson, người thợ may sống cùng bà, có thể đã tố giác hoặc liên đới đến vụ bắt giữ ông. Báo cáo cũng ghi nhận những cáo buộc hai người từng góp phần bắt giữ người khác.

Đây vẫn là lời cáo buộc trong tài liệu đương thời, không phải phán quyết hình sự về vụ Minot. Cả Breux và Robinson đều phủ nhận và viện dẫn thẻ thành viên kháng chiến. Họ bị bắt sau giải phóng, từng bị giam ở Drancy, nhưng cuộc điều tra báo chí không tìm thấy hồ sơ kết án. Không nên suy từ tiếng xấu hay tiền án của một người ra kết luận họ chắc chắn đã viết thư.

Một phát hiện khác khiến giả thuyết đáng chú ý hơn: Robinson từng làm việc ngắn hạn tại Printemps năm 1930, nên có thể biết cơ cấu cửa hàng. Tuy vậy, biết nơi làm việc không chứng minh được việc tố giác. Cần tách những mối liên hệ có thể kiểm tra khỏi suy đoán về động cơ.

Chuyên gia giám định Christine Navarro so sánh thư nặc danh với chữ viết được lưu lại. Bà cho rằng những khác biệt lớn khiến khả năng Robinson trực tiếp viết thư rất khó đứng vững. Với Breux, bà không loại trừ khả năng nhưng cũng nói mẫu đối chiếu không đủ để khẳng định. Vì thế, phương án hai người phối hợp cung cấp thông tin vẫn chỉ là giả thuyết.

Cách tiếp cận thận trọng đặc biệt quan trọng khi người bị nghi vấn đã mất và không thể đối chất, trong khi nhiều hồ sơ chiến tranh thất lạc. Công bố một đầu mối mới không có nghĩa vụ án đã được giải quyết. Trái lại, những khoảng trống đôi khi chính là phần trung thực nhất của lịch sử.

Di sản chắc chắn nhất của Minot nằm ở những bức ảnh. Năm 2020, các album của ông xuất hiện ở một chợ đồ cũ, khơi nguồn hành trình xác định tác giả được Le Monde công bố năm 2024. Từ những hình ảnh tưởng chừng vô danh, một con người với gia đình, công việc, lòng can đảm và số phận cụ thể đã trở lại ký ức chung của nước Pháp.