Bộ não AI của Hong Kong liệu có thực sự thông minh nếu không hiểu người dân chuyển đổi giữa tiếng Quảng, tiếng Anh và tiếng Phổ thông?

Trong Thông điệp Chính sách công bố ngày 16/9, Trưởng Đặc khu John Lee Ka-chiu xác định “bộ não thành phố AI” là trụ cột của mô hình quản trị mới. Hệ thống sẽ kết nối những kho dữ liệu mà các sở ngành hiện vận hành riêng lẻ – từ giao thông, công trình công cộng, giám sát môi trường đến ứng phó khẩn cấp – để Hong Kong có thể chủ động hơn trước bão lớn, sự cố nghiêm trọng hay khủng hoảng. Theo China Daily, giai đoạn đầu dự kiến hoàn tất vào quý I năm 2028 với chi phí ước tính 200 triệu đô la Hong Kong, tương đương khoảng 25,5 triệu USD.

Một tổ công tác chuyên trách do Chánh Văn phòng Chính quyền Eric Chan Kwok-ki đứng đầu sẽ điều phối dự án, khởi đầu bằng việc tích hợp hạ tầng số của Emergency Monitoring and Support Centre thuộc Cục An ninh. Trước những lo ngại về quyền riêng tư, ông Chan khẳng định hệ thống chỉ dựa trên dữ liệu đã được thu thập hợp pháp và quyền riêng tư cá nhân không bị ảnh hưởng. Các quan chức cũng nhấn mạnh đây là công cụ quản lý đô thị, không phải công cụ để “bắt trộm”.

*“Nó sẽ hỗ trợ rất lớn cho công tác quản lý thành phố, những lợi ích mà người dân chắc chắn sẽ cảm nhận được.” — Eric Chan Kwok-ki*

Tiến sĩ Zhisheng (Edward) Wen, giảng viên cao cấp tại College of Professional and Continuing Education thuộc Hong Kong Polytechnic University, người nghiên cứu về thụ đắc ngôn ngữ thứ hai và khoa học nhận thức, đánh giá cao tầm nhìn này. Nhưng trong bài bình luận đăng trên South China Morning Post, ông đặt ra câu hỏi cốt lõi: một bộ não thành phố có thể hiểu thành phố hay không, nếu nó không hiểu cách người dân giao tiếp?

*“Giao tiếp ở Hong Kong hiếm khi chỉ dùng một ngôn ngữ.” — Zhisheng Wen*

Ông phân biệt hai khái niệm. Người đa ngữ sở hữu nhiều ngôn ngữ; còn người “chuyển ngữ” (translanguaging) vận dụng chúng linh hoạt theo bối cảnh, người nghe và mục đích. Một hệ thống xây theo tư duy đa ngữ sẽ gắn nhãn người gọi là “nói tiếng Quảng” hay “nói tiếng Anh” rồi chuyển cuộc gọi đi. Một hệ thống hiểu chuyển ngữ sẽ nhận ra người ấy có thể đổi ngôn ngữ ngay giữa câu, và chính sự chuyển đổi đó cũng mang thông tin. Cách thứ nhất xem ngôn ngữ là thuộc tính cố định; cách thứ hai xem nó là nguồn lực sống động.

Hãy hình dung một đêm bão. Cô lễ tân khách sạn gọi 999, mở đầu bằng tiếng Quảng Đông, chuyển nhanh sang tiếng Anh để mô tả chi tiết kỹ thuật của tòa nhà, rồi lại quay về tiếng Quảng để trấn an những vị khách đang hoảng sợ bên cạnh.

Những lần đổi ngôn ngữ ấy hé lộ bối cảnh, mức độ khẩn cấp và quan hệ giữa những người trong cuộc. Một hệ thống AI vận hành theo những ô ngôn ngữ cứng nhắc có thể ghi đủ từng chữ nhưng bỏ lỡ phần ý nghĩa có thể cứu người. Theo ông Wen, một hệ thống “biết lắng nghe ngôn ngữ” không thay thế điều phối viên, mà nên:

Nghiên cứu cho thấy khi bị căng thẳng, con người không cố ý lựa chọn ngôn ngữ mà dùng bất cứ vốn từ nào sẵn có nhất trong đầu. Vì thế, AI không nên suy diễn ý định từ mỗi lần chuyển ngữ, mà cần nhận ra lúc giao tiếp đa ngữ tạo ra sự mơ hồ và khuyến khích hỏi lại thay vì kết luận vội vàng. Trong ứng phó khẩn cấp, nhận ra điều mình chưa chắc chắn cũng quan trọng như hiểu đúng điều người khác nói. Theo ông Wen, đây không phải là tự động hóa sự thấu cảm, mà là trao cho con người thông tin tốt hơn để phán đoán.

Dịch vụ công không chỉ được thiết kế cho số đông vốn dễ dàng tiếp cận chúng. Hong Kong còn là nơi sinh sống của hàng trăm nghìn lao động giúp việc gia đình đến từ Philippines và Indonesia, của các cộng đồng Nam Á lâu đời, và của nhiều người cao tuổi chỉ quen nói tiếng địa phương. Chính họ thường gặp khó khăn nhất khi hoàn cảnh trở nên ngặt nghèo, và một hệ thống AI không hiểu cách họ nói có nguy cơ khiến họ càng thêm vô hình.

Logic ấy không dừng lại ở ứng phó khẩn cấp. Ông Wen lấy ví dụ một người chia bài ở sòng bạc Macau, chỉ trong ít phút có thể phục vụ du khách nói tiếng Phổ thông, khách du lịch nói tiếng Anh và người dân địa phương nói tiếng Quảng. Kỹ năng ở đây không đơn thuần là biết ba thứ tiếng, mà là chuyển đổi nhuần nhuyễn giữa chúng trong khi vẫn nắm bắt kỳ vọng, quan hệ và tín hiệu văn hóa. Khi AI ngày càng hiện diện trong chăm sóc khách hàng, dịch vụ công và ra quyết định khắp Greater Bay Area, câu hỏi đặt ra là nó sẽ chỉ phân loại con người theo nhãn ngôn ngữ, hay hiểu ngôn ngữ thực sự được dùng ra sao trong đời sống?

Ông Wen đề xuất chính quyền mời các nhà ngôn ngữ học và nhà khoa học nhận thức tham gia phát triển hệ thống, bởi ngôn ngữ không đơn giản là thêm một bộ dữ liệu, mà là con đường chính để người dân tiếp cận dịch vụ công, báo tin khẩn cấp và nói lên nhu cầu của mình. Đây cũng là điểm khác biệt với City Brain của Alibaba Cloud ở Hangzhou, vốn nổi tiếng nhờ điều phối giao thông: bộ não của Hong Kong sẽ tương tác với hành vi con người, chứ không chỉ với hạ tầng.

Theo ông, tiếng Quảng Đông neo giữ đời sống thường nhật, tiếng Anh kết nối Hong Kong với thế giới, còn tiếng Phổ thông gắn thành phố với sự phát triển của quốc gia. Thành công của Hong Kong đến từ việc đi lại giữa những thế giới ấy, chứ không đóng khung trong một thế giới nào. Sức cạnh tranh tương lai của thành phố, vì vậy, có thể không nằm ở việc nói thêm bao nhiêu ngôn ngữ, mà ở việc hiểu giá trị của sự chuyển đổi giữa chúng. Nếu bộ não AI muốn phục vụ thành phố tốt hơn, nó cũng phải hiểu những con người làm nên thành phố ấy.