Một câu nói, hai tầng ý nghĩa
Phát biểu trước báo giới ở Thâm Quyến, bà Sanae Takaichi nhấn mạnh rằng chính sách của Nhật Bản đối với Đài Loan vẫn dựa trên Tuyên bố chung năm 1972. Văn kiện đánh dấu việc Tokyo và Bắc Kinh bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Trong đó, Trung Quốc nêu lập trường Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rời của mình, còn Nhật Bản nói rõ nước này hiểu và tôn trọng lập trường ấy. Hai cách diễn đạt không hoàn toàn đồng nhất; sự chính xác của từng chữ vì thế có ý nghĩa chính trị đặc biệt.
Bà Takaichi không đưa ra một cam kết an ninh mới hay rút lại công khai mọi bình luận trước đó. Bài phát biểu chủ yếu nhằm tái xác nhận khuôn khổ ngoại giao vốn có, trong khi câu hỏi khó nhất vẫn bỏ ngỏ: Nhật Bản sẽ hành động thế nào nếu xung đột tại eo biển Đài Loan trực tiếp đe dọa an ninh của nước này? Phân biệt giữa chính sách ngoại giao chính thức và những kịch bản quốc phòng giả định là điều cốt yếu để tránh hiểu sai thông điệp.
Ngoại giao lạnh nhạt giữa hội nghị khu vực
Bầu không khí tại APEC cho thấy khoảng cách chính trị chưa được thu hẹp. Bà Takaichi chỉ trao lời cảm ơn ông Tập Cận Bình trong một cuộc tiếp xúc ngắn, thay vì tiến hành họp song phương.
Hình ảnh đón tiếp tương đối lạnh nhạt, được Reuters và The Guardian ghi nhận, trái ngược với nghi thức nổi bật dành cho một số nguyên thủ khác. Dẫu vậy, việc hai lãnh đạo vẫn trao lời chào có ý nghĩa nhỏ nhưng thực chất khi quan hệ đang xuống thấp.
Đối với Tokyo, Trung Quốc vẫn là nước láng giềng có vai trò kinh tế và chiến lược không thể bỏ qua. Đối với Bắc Kinh, sự hiện diện của thủ tướng Nhật tại một hội nghị đa phương do Trung Quốc đăng cai tạo cơ hội để truyền đi tín hiệu về các giới hạn trong quan hệ hai nước. Diễn đàn APEC vốn tập trung vào thương mại và hợp tác khu vực bỗng trở thành không gian cho những thông điệp an ninh được cân nhắc kỹ lưỡng.
An ninh và kinh tế mắc vào nhau
Tranh cãi bắt nguồn từ phát biểu tháng 11/2025 của bà Takaichi về khả năng một cuộc tấn công nhằm vào Đài Loan dẫn đến phản ứng quân sự từ Nhật Bản, tùy theo hoàn cảnh. Bắc Kinh cho rằng nhận định này vượt qua ranh giới nhạy cảm và yêu cầu rút lại. Những diễn biến tiếp theo gồm hạn chế liên quan đến khoáng sản thiết yếu, thủy sản Nhật Bản và lời khuyến cáo đi lại, khiến căng thẳng chính trị lan sang hoạt động kinh tế và đời sống dân sự.
Nhật Bản có lợi ích đặc biệt trong sự ổn định của tuyến hàng hải gần Đài Loan, nơi kết nối các chuỗi cung ứng quan trọng. Trong khi đó, Trung Quốc phản đối can thiệp từ bên ngoài vào vấn đề mà nước này coi là chủ quyền. Hai nhận thức an ninh khác biệt tạo ra tình thế khó: một bên muốn bảo đảm khả năng ứng phó trước khủng hoảng, bên kia đòi hỏi sự kiềm chế trong phát ngôn và hành động. Khi doanh nghiệp và người dân phải tính đến rủi ro gián đoạn, tổn thất không còn giới hạn ở bàn đàm phán.
Lối thoát nằm ở quản lý bất đồng
Các chuyên gia về quan hệ Đông Á thường lưu ý rằng một lời tái khẳng định chính sách có thể giúp hạ giọng tranh luận, nhưng không tự động thay đổi tính toán chiến lược. Những cuộc tiếp xúc ngoại giao cấp thấp, trao đổi về kiểm soát xuất khẩu và cơ chế tránh sự cố trên biển hoặc trên không có thể hữu ích hơn những tuyên bố mang tính biểu tượng nếu được thực hiện đều đặn.
Bài học tại Thâm Quyến cũng liên quan đến các thành viên APEC khác: duy trì giao thương đòi hỏi hạn chế nguy cơ một tranh chấp chủ quyền hoặc an ninh biến thành cuộc đối đầu kinh tế diện rộng. Trong giai đoạn cạnh tranh công nghệ và thương mại gay gắt, điều khó nhất không chỉ là thể hiện lập trường, mà còn là giữ cho đối phương hiểu chính xác giới hạn của lập trường đó. Một cuộc gặp chưa diễn ra không có nghĩa ngoại giao đã kết thúc; đôi khi, việc tránh một bước leo thang cũng là một kết quả cần được ghi nhận.

















