Điều tòa án phải xác định
ICJ xem xét liệu Myanmar có vi phạm nghĩa vụ theo Công ước năm 1948 về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng hay không. Câu hỏi pháp lý quyết định không chỉ nằm ở mức độ tàn bạo của hành vi, mà còn ở ý định đặc biệt nhằm tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần cộng đồng Rohingya với tư cách một nhóm được bảo vệ. Đây là ngưỡng chứng minh nghiêm ngặt phân biệt tội diệt chủng với những tội ác quốc tế nghiêm trọng khác. Gambia cho rằng quy mô và tính chất có hệ thống của các hành vi là bằng chứng; Myanmar phản bác cách diễn giải đó.
Gambia khởi kiện vào tháng 11/2019 dù không trực tiếp liên quan về lãnh thổ đến những vụ việc bị cáo buộc. Cơ sở pháp lý là trách nhiệm chung của các quốc gia thành viên trong việc ngăn chặn và trừng trị diệt chủng. ICJ phân xử trách nhiệm giữa các quốc gia, không xét xử trách nhiệm hình sự của từng sĩ quan. Vì vậy, dù kết quả thế nào, phán quyết không thể được hiểu là bản án hình sự đối với một cá nhân.
Cuộc sống phía sau hồ sơ pháp lý
Đối với các gia đình Rohingya ở Cox’s Bazar, Bangladesh, công lý gắn liền với bữa ăn, vệ sinh, trường học, việc làm và tương lai của trẻ em. Theo Associated Press, khoảng 1,2 triệu người tị nạn đang sống tại Bangladesh, nhiều người trong những khu trại đông đúc có nguy cơ cháy, dịch bệnh và sạt lở mùa mưa.
Nguồn viện trợ thu hẹp khiến khó khăn sâu sắc hơn, đồng thời thúc đẩy một số gia đình lựa chọn hành trình vượt biển đầy nguy hiểm.
Khoảng 550.000 người Rohingya vẫn ở Myanmar, nơi các hạn chế kéo dài đối với đi lại, chăm sóc y tế và sinh kế làm tương lai thêm bấp bênh. Luật quốc tịch năm 1982 khiến phần lớn cộng đồng gần như không có quốc tịch được công nhận. Giải pháp bền vững phải kết hợp quyền thuộc về một quốc gia với bảo đảm an toàn: đưa người dân trở về mà không có quyền lợi, sự bảo vệ hay điều kiện kiếm sống sẽ không giải quyết nguyên nhân khiến họ phải ra đi.
Yêu cầu của Gambia và giới hạn thực thi
Gambia đề nghị các thẩm phán xác định vi phạm Công ước Diệt chủng, yêu cầu chấm dứt hành vi trái luật và có biện pháp khắc phục, bồi thường. Những mong muốn được nêu trong tiến trình tố tụng bao gồm khôi phục quyền, quốc tịch và điều kiện hồi hương. Biện pháp cụ thể phụ thuộc vào kết luận của tòa; không thể mặc nhiên cho rằng mọi yêu cầu đều sẽ được chấp thuận. Năm 2020, ICJ đã ban hành các biện pháp tạm thời nhằm bảo vệ người Rohingya trong thời gian vụ kiện tiếp diễn.
Phán quyết ICJ có tính chung thẩm và ràng buộc đối với các quốc gia liên quan, nhưng tòa không có lực lượng cưỡng chế riêng. Việc không thi hành có thể được đưa tới Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nơi lợi ích chính trị và ngoại giao có thể làm phức tạp quá trình xử lý. Vì thế, sự thừa nhận mang tính pháp lý có thể vô cùng quan trọng với nạn nhân, song chưa đồng nghĩa điều kiện sống trong trại tị nạn hay chính sách quốc tịch sẽ thay đổi tức thì.
Ý nghĩa vượt ra ngoài Myanmar
Giới luật học quốc tế đặc biệt quan tâm đến cách ICJ đánh giá chứng cứ, hành vi của nhà nước và suy luận về ý định diệt chủng. Tòa cũng đang xử lý những tranh chấp nhạy cảm liên quan Gaza và cuộc chiến tại Ukraine, dù sự kiện, yêu cầu pháp lý và giai đoạn tố tụng của từng vụ án khác nhau. Phán quyết về Myanmar không quyết định trước các vụ việc ấy, nhưng lập luận của tòa có thể trở thành tài liệu tham chiếu quan trọng.
Kỳ vọng về một tiền lệ pháp lý không nên che khuất con người ở trung tâm câu chuyện. Các nhà hoạt động Rohingya coi sự thừa nhận là điều có ý nghĩa sau nhiều năm bị gạt ra ngoài lề và sống trong bất định. Myanmar khẳng định chiến dịch quân sự nhằm đối phó các cuộc tấn công của lực lượng nổi dậy, song mọi hoạt động an ninh vẫn chịu ràng buộc của luật quốc tế. Thách thức lớn hơn là biến giám sát pháp lý thành sự bảo vệ thực chất mà không coi tòa án là công cụ duy nhất có thể tạo ra hòa giải.














