Từ khu trại ở Bangladesh đến phòng xử án tại The Hague
Đối với các gia đình Rohingya, hành trình pháp lý bắt đầu từ những ký ức rất cụ thể: ngôi nhà bị đốt, người thân mất tích và những cuộc vượt biên trong hoảng loạn. Theo Reuters, ít nhất 730.000 người Rohingya đã phải rời Myanmar sau chiến dịch quân sự năm 2017. Cùng với những làn sóng di dời trước đó, số người tị nạn Rohingya tại khu vực Cox's Bazar hiện vào khoảng 1,2 triệu. Cuộc sống tạm bợ kéo dài gần một thập niên khiến câu hỏi về an toàn, quốc tịch và tương lai của trẻ em trở nên cấp bách không kém các tranh luận pháp lý.
Gambia, quốc gia Tây Phi, khởi kiện Myanmar vào tháng 11/2019 dựa trên Công ước năm 1948 về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng. Vụ án không nhằm xét xử riêng một vị tướng mà nhằm xác định nghĩa vụ và trách nhiệm quốc gia của Myanmar. Các lời khai về giết hại, bạo lực tình dục, phá hủy làng mạc cùng những tài liệu điều tra quốc tế là trọng tâm của tranh luận. Myanmar bác bỏ cáo buộc diệt chủng, lập luận rằng quân đội tiến hành hoạt động an ninh nhằm đối phó các cuộc tấn công của lực lượng vũ trang.
Chứng minh tội diệt chủng là thử thách đặc biệt
Điểm mấu chốt trong luật quốc tế là sự phân biệt giữa những hành vi tàn bạo nghiêm trọng và tội diệt chủng theo nghĩa pháp lý. Công ước đòi hỏi chứng minh ý định đặc biệt: phá hủy toàn bộ hoặc một phần một nhóm dân tộc, sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo.
Vì ý định hiếm khi được công khai, thẩm phán phải xem xét bằng chứng theo tổng thể, gồm quy mô bạo lực, mô thức lựa chọn nạn nhân, lời nói của người chỉ huy và hoàn cảnh thực hiện các hành vi. Đây là lý do những vụ kiện diệt chủng thường kéo dài và kết quả khó đoán trước.
ICJ gồm 15 thẩm phán và giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia. Tòa khác với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), cơ quan có thể truy cứu trách nhiệm hình sự cá nhân. Trong vụ Gambia kiện Myanmar, ICJ phải đánh giá liệu các hành vi được cáo buộc có cấu thành vi phạm Công ước hay không và có thể quy trách nhiệm cho Myanmar ở mức độ nào. Một kết luận về trách nhiệm của nhà nước không đồng nghĩa với bản án tù cho các cá nhân, nhưng có thể tạo ra cơ sở pháp lý quan trọng cho yêu cầu sửa chữa hậu quả.
Phán quyết ràng buộc, việc thực thi vẫn gian nan
Gambia đề nghị tòa xác nhận Myanmar vi phạm nghĩa vụ quốc tế, chấm dứt các hành vi sai trái, đưa ra bảo đảm không tái diễn và bồi thường cho những nạn nhân Rohingya. ICJ từng ra biện pháp khẩn cấp vào tháng 1/2020, yêu cầu Myanmar thực hiện các bước trong khả năng của mình để ngăn ngừa hành vi diệt chủng và bảo vệ chứng cứ. Tháng 7/2022, tòa bác các phản đối sơ bộ của Myanmar về thẩm quyền và tư cách khởi kiện, qua đó mở đường cho việc xem xét nội dung vụ án.
Các phán quyết của ICJ có giá trị chung thẩm và ràng buộc pháp lý với các bên, nhưng tòa không có lực lượng riêng để bảo đảm thực thi. Việc bồi thường, cải cách thể chế và hồi hương còn phụ thuộc vào tình hình an ninh trong nước, thiện chí của các bên và sức ép ngoại giao. Hồi hương chỉ có ý nghĩa khi đi kèm tự do đi lại, bảo vệ khỏi bạo lực và một địa vị pháp lý bền vững; một tờ phán quyết, dù quan trọng đến đâu, không thể thay thế những bảo đảm ấy.
Tác động vượt biên giới Myanmar
Giới luật học theo dõi vụ kiện bởi đây là một trong số ít lần ICJ đưa ra phán quyết quan trọng về cách áp dụng Công ước Chống diệt chủng. Lập luận của thẩm phán về ý định, bằng chứng và trách nhiệm của nhà nước có thể được viện dẫn trong những tranh chấp khác. Vụ Nam Phi kiện Israel liên quan đến Gaza, được nộp năm 2023, là một trường hợp được đặc biệt quan tâm, dù tình tiết và chứng cứ của từng hồ sơ hoàn toàn khác nhau và không thể suy ra kết quả từ một vụ án khác.
Với cộng đồng Rohingya, điều cần thiết sau ngày tuyên án không chỉ là lời khẳng định đạo lý mà còn là các bước thực tế: bảo vệ người còn ở Myanmar, bảo đảm tiếp cận viện trợ ở Bangladesh và xây dựng điều kiện cho việc trở về tự nguyện, an toàn, có nhân phẩm. Công lý quốc tế thường vận hành chậm hơn nỗi đau của con người; chính vì vậy, giá trị lâu dài của phán quyết sẽ được đánh giá bằng những thay đổi mà nó giúp thúc đẩy, chứ không chỉ bằng câu chữ được đọc trong phòng xử.














