Một bản án vượt qua biên giới
Khi thông tin về phán quyết được truyền đến Cox’s Bazar, hàng trăm người Rohingya tụ tập trước màn hình lớn trong các khu trại. Theo AP, lãnh đạo cộng đồng Mohammad Rofik gọi đây là chiến thắng, nhưng nhấn mạnh hành trình tìm công lý còn dài. Niềm vui xuất hiện bên cạnh ký ức mất mát: với nhiều gia đình, phiên tòa không chỉ nói về thuật ngữ pháp lý mà về người thân đã chết, những ngôi làng bị thiêu rụi và tuổi thơ phải lớn lên trong cảnh tha hương.
ICJ xác định Myanmar đã vi phạm Công ước năm 1948 về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng trong các chiến dịch tại phía bắc bang Rakhine. Đây là phán quyết về trách nhiệm của một quốc gia; nó khác với việc xét xử trách nhiệm hình sự của từng chỉ huy hoặc binh sĩ. Sự khác biệt này quan trọng vì một quyết định tư pháp quốc tế có thể xác định nghĩa vụ của nhà nước nhưng không tự động đưa từng thủ phạm ra tòa.
Công nhận chưa đồng nghĩa hồi hương
Theo nội dung phán quyết được Liên Hợp Quốc công bố, Myanmar phải thực hiện các biện pháp sửa chữa hậu quả, tạo điều kiện cho người Rohingya trở về tự nguyện, an toàn và có phẩm giá, đồng thời tiến hành điều tra và truy cứu trách nhiệm theo nghĩa vụ pháp lý. ICJ cũng đề cập bồi thường khi việc khôi phục những gì đã mất không thể thực hiện đầy đủ.
Nhưng việc thi hành phụ thuộc vào chính quyền và tình hình an ninh tại Myanmar, nơi xung đột vẫn tiếp diễn.
Một chuyến xe đưa người tị nạn trở qua biên giới sẽ không phải là thành công nếu họ không có giấy tờ, nhà cửa, quyền đi lại hay khả năng sinh sống. Người Rohingya đòi hỏi không chỉ quyền hiện diện trên mảnh đất tổ tiên mà còn sự công nhận tư cách của mình. Lãnh đạo cộng đồng Sayed Ullah nói phán quyết giúp khẳng định bản sắc riêng của dân tộc Rohingya, vốn lâu nay bị phủ nhận trong diễn ngôn chính thức của Myanmar.
Bangladesh và gánh nặng kéo dài
Bangladesh đã tiếp nhận phần lớn làn sóng người chạy trốn từ năm 2017. Trên những sườn đồi ở Cox’s Bazar, mật độ dân cư cao làm tăng rủi ro cháy, lũ bùn và dịch bệnh; hạn chế lao động khiến nhiều gia đình phụ thuộc vào trợ giúp nhân đạo. Trẻ em đứng trước nguy cơ mất cơ hội học tập và định hướng tương lai. Bởi vậy, phán quyết là tin tốt nhưng chưa giải quyết được câu hỏi thực tế: hàng triệu ngày sống trong trại sẽ kéo dài đến bao giờ?
Chính quyền Bangladesh kỳ vọng quyết định của ICJ tạo thêm sức ép để các bên liên quan thương lượng hồi hương. Tuy nhiên, thiện chí ngoại giao chưa đủ để bảo đảm an toàn trên thực địa. Các tổ chức nhân đạo nhấn mạnh việc quay về phải thực sự tự nguyện, có giám sát độc lập, không đẩy người tị nạn trở lại nơi có nguy cơ bị bạo lực hoặc phân biệt đối xử.
Phép thử đối với luật pháp quốc tế
Phán quyết của ICJ có giá trị cuối cùng và ràng buộc đối với các bên trong vụ kiện, song tòa không có lực lượng riêng để cưỡng chế thi hành. Nếu một quốc gia không tuân thủ, vấn đề có thể được đưa ra Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nơi các tương quan chính trị có thể ảnh hưởng đến phản ứng. Chính quyền Myanmar đã bác bỏ phán quyết là không công bằng, báo hiệu tranh cãi về việc thực thi sẽ còn dai dẳng.
Dẫu vậy, giá trị của bản án không chỉ nằm ở cơ chế chế tài. Nó thiết lập một hồ sơ pháp lý quan trọng, củng cố yêu cầu bảo vệ người bị hại và tạo cơ sở để cộng đồng quốc tế giám sát tiến độ khắc phục. Với người Rohingya, công lý sẽ trở nên đầy đủ khi những điều ấy đi vào trường học, hồ sơ hộ tịch, bệnh viện và từng con đường dẫn về làng cũ, thay vì chỉ tồn tại trên giấy.















