Một quê nhà có tên, trước khi thành tro bụi
Zammona, còn được gọi là Zin Paing Nyar theo tiếng Myanmar, từng là cụm làng có đồng ruộng, ao cá, chợ và trường học. Mustafa Kamal lớn lên tại đây trong một gia đình coi trọng giáo dục; cha ông dạy học, còn ông trở thành thương nhân. Người chủ cửa hàng Mohammed Yunus nhớ thời khách hàng người Rakhine theo Phật giáo cũng đến mua bán. Những mối quan hệ đời thường ấy cho thấy bức tranh cộng đồng từng phức tạp và gần gũi hơn những khẩu hiệu thù hận xuất hiện về sau.
Sự kỳ thị với người Rohingya tích tụ qua nhiều thập niên. Việc bị tước quyền công dân, hạn chế đi lại, tiếp cận trường lớp và sinh hoạt tôn giáo dần làm đời sống của họ thu hẹp. Theo tường thuật của The New York Times, con gái Kamal từng bị một quan chức cấm sinh quá hai con. Đằng sau chính sách và định kiến là những tổn thất rất cụ thể: một đứa trẻ không được đến trường, một gia đình không được tự quyết định tương lai của mình.
Sau những vụ tấn công đồn an ninh năm 2016 và tháng 8/2017 do các tay súng Rohingya tiến hành, quân đội Myanmar mở các chiến dịch đáp trả quy mô lớn. Các nhân chứng mô tả việc giết người, hiếp dâm và phóng hỏa làng mạc; phía Myanmar lâu nay bác bỏ cáo buộc diệt chủng. Với Kamal, lúc súng nổ vang gần làng, lựa chọn duy nhất là đưa vợ con chạy đi, mang theo vài giấy tờ chứng minh họ từng thuộc về nơi ấy.
Con đường vượt biên và những mất mát không kết thúc
Cuộc trốn chạy diễn ra qua đường rừng, lối bùn và những khúc sông nguy hiểm. Kamal kể gia đình đi ngang những thi thể quen biết và cuối cùng sang được Bangladesh.
Một người mẹ khác, Fatema Khatun, có con gái bị xâm hại trong hành trình tháo chạy, theo lời chứng được The New York Times ghi lại. Những trải nghiệm đó khiến câu chuyện Zammona không chỉ là thống kê về làng bị phá hủy mà là chuỗi số phận cá nhân khó hàn gắn.
Ảnh vệ tinh được báo chí phân tích cho thấy Zammona bị thiêu rụi, rồi khu vực này xuất hiện các công trình mới trên nền làng cũ. Mohammed Yunus từng khóa cửa nhà trước khi chạy vì tin rằng sẽ sớm trở lại. Khi Abdul Rohim, một người từng bị giam, quay về sau nhiều năm, ông không còn nhận ra quê nhà. Việc mất đi một địa điểm còn đồng nghĩa mất mồ mả, tài sản, mạng lưới cộng đồng và những bằng chứng về quyền cư trú.
Tại Cox’s Bazar, lều bạt đã thành địa chỉ kéo dài gần một thập niên. Kamal và vợ Toyuba Khatun đối diện cái chết của một người con trai cùng các vụ bạo lực và cưỡng ép trong trại, theo lời kể với nhà báo. Không thể tự do rời khu định cư, nhiều gia đình sống phụ thuộc vào khẩu phần cứu trợ giảm sút. Thế hệ trẻ lớn lên giữa những lối đi chật hẹp, chưa từng có cơ hội nhìn thấy ngôi làng mà cha mẹ luôn nhắc đến.
Tòa án xem xét điều gì, và điều gì ngoài tầm phán quyết
Gambia khởi kiện Myanmar tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) năm 2019, dựa trên Công ước năm 1948 về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng. Tranh tụng tập trung vào việc những hành vi được ghi nhận có cấu thành diệt chủng hay không, và liệu nhà nước Myanmar có vi phạm nghĩa vụ theo điều ước. Yếu tố khó chứng minh nhất thường là ý định đặc biệt nhằm tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần nhóm được bảo vệ, chứ không chỉ xác nhận rằng những tội ác nghiêm trọng đã xảy ra.
ICJ từng yêu cầu Myanmar thực hiện các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ người Rohingya và bảo toàn chứng cứ vào năm 2020. Phán quyết dự kiến được công bố ngày 19/11/2026 có thể làm rõ tiêu chuẩn xác định trách nhiệm quốc gia; nó cũng được giới luật gia theo dõi vì những vụ kiện khác theo Công ước Diệt chủng. Tuy nhiên, ICJ giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia, không tuyên án tù đối với từng sĩ quan hay lãnh đạo như một tòa án hình sự.
Ngay cả một phán quyết có lợi cũng không tự động đưa người tị nạn trở về. Những vấn đề thiết yếu bao gồm an ninh, quốc tịch, nhà đất, quyền được học và sự bảo đảm không tái diễn bạo lực. Gambia đề nghị các biện pháp khắc phục, trong đó có bồi thường; việc thực thi phán quyết quốc tế vẫn phụ thuộc nhiều vào hành động của các nhà nước. Với người sống trong trại, công lý vừa là sự công nhận quá khứ vừa phải mở được con đường đến cuộc sống bình thường.
Từ một địa danh đã mất đến quyền được thuộc về
Cuộc khủng hoảng không dừng lại ở năm 2017. Trong khi Myanmar tiếp tục bất ổn, người Rohingya trong nước và ngoài biên giới đối diện những rủi ro an ninh mới. Bangladesh đang cưu mang khoảng 1,2 triệu người Rohingya; Liên Hợp Quốc và đối tác trong năm 2026 kêu gọi nguồn lực để duy trì thực phẩm, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và bảo vệ người tị nạn cùng cộng đồng sở tại. Khoảng cách giữa nhu cầu và hỗ trợ làm những mái lều vốn tạm bợ ngày càng giống một tình trạng không lối thoát.
Câu chuyện của Zammona cũng chỉ ra giới hạn của những hình ảnh chiến sự: một ngôi làng trên bản đồ có thể bị xóa nhanh hơn ký ức trong lòng người. Nhưng ký ức không thể thay thế giấy tờ, tư cách pháp lý hoặc điều kiện để trở về. Người tị nạn cần được lắng nghe trong mọi quyết định liên quan đến tương lai của họ, thay vì chỉ được nhìn như một con số trong lời kêu gọi quyên góp.
Khi cháu gái của Kamal được hỏi quê quán, ban đầu em nêu số khu trong trại; rồi em nói mình là người Rohingya, đến từ Myanmar. Lời tự giới thiệu giản dị ấy nhắc rằng cuộc tranh đấu không chỉ xoay quanh định nghĩa pháp lý của diệt chủng. Đó còn là quyền được nói tên quê hương, được học hành, được sống an toàn và được tin rằng mình có một nơi thuộc về.














