Dấu mốc đầu tiên tại Peace Palace
Nhiều năm qua, từ "diệt chủng" luôn phủ bóng lên câu chuyện Rohingya mà chưa có sức nặng của một tòa án đứng sau. Hôm thứ Năm, điều đó đã thay đổi. Trong phán quyết được thông qua với chín phiếu thuận, sáu phiếu chống trong số 15 thẩm phán, tòa kết luận Myanmar đã vi phạm Công ước về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội diệt chủng năm 1948, đồng thời gạt bỏ lập luận bào chữa lâu nay của Myanmar rằng binh lính chỉ chiến đấu với các tay súng Rohingya đã tấn công đồn cảnh sát.
Tòa nhận thấy lực lượng an ninh Myanmar đã giết hàng nghìn thường dân Rohingya.
Theo các bản tin về phán quyết, tòa xác định khoảng 10.000 người Rohingya đã thiệt mạng, đồng thời mô tả các vụ cưỡng hiếp, việc nhắm vào trẻ em và các cuộc tấn công vào những gia đình đang chạy về phía biên giới. Phán quyết là chung thẩm và ràng buộc về mặt pháp lý, nhưng tòa không có lực lượng thực thi riêng; nếu Myanmar không tuân thủ, con đường duy nhất là Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, nơi chia rẽ chính trị thường khiến mọi hành động bị đình trệ.
Từ Cox's Bazar, câu trả lời được chờ đợi bấy lâu
Khoảng 1,2 triệu người tị nạn Rohingya hiện sống ở Bangladesh, phần lớn trong các trại chật chội ở Cox's Bazar, khu định cư tị nạn lớn nhất thế giới. Nhiều người theo dõi phiên tòa qua điện thoại và màn hình tivi, chín năm sau ngày họ vượt sông Naf với hành trang chẳng có gì ngoài những đứa con và ký ức.
Đây là một ngày trọng đại đối với người Rohingya.
Bà Ullah, một nhà hoạt động từng chạy khỏi Myanmar khi còn nhỏ, cho biết mong mỏi của cộng đồng bắt nguồn từ khát vọng được công nhận và được sống có phẩm giá.
Trước phán quyết, bà Khatun, một người mẹ ba con trong trại, nói với Reuters rằng các gia đình đã chờ đợi rất lâu và mong được trở về Myanmar trong an toàn, với quyền công dân và đầy đủ các quyền khác. Gambia đã đề nghị tòa ra lệnh bồi thường theo hướng ấy, bao gồm quyền công dân đầy đủ và quyền được hồi hương.
Myanmar trên ghế bị cáo
Phái đoàn Myanmar tới phiên tòa do ông Ko Ko Hlaing, Bộ trưởng Liên bang phụ trách Văn phòng Tổng thống, dẫn đầu. Các chính quyền kế tiếp nhau ở Naypyitaw đều phủ nhận có tội diệt chủng, bác bỏ các kết luận trước đó của Liên Hợp Quốc là thiên lệch và sai sót, đồng thời khẳng định các chiến dịch năm 2017 nhằm vào phiến quân Rohingya chứ không phải dân thường.
Vụ kiện đã tồn tại lâu hơn cả chính phủ từng đứng ra bào chữa cho nó. Tháng 12/2019, bà Aung San Suu Kyi tới The Hague để lập luận rằng làn sóng di tản là hệ quả bi thảm của phản ứng quân sự trước các cuộc tấn công vũ trang. Chỉ hơn một năm sau, chính quân đội ấy đã lật đổ bà trong một cuộc đảo chính. Tháng 7/2022, tòa bác bỏ các phản đối sơ bộ của chính quyền quân sự, mở đường cho phiên xét xử toàn diện khép lại hôm thứ Năm.
Phán quyết vang vọng vượt khỏi Myanmar
Đây là phán quyết nội dung đầu tiên của tòa về Công ước Diệt chủng trong hơn một thập niên, và giới luật sư khắp thế giới đã theo dõi để tìm manh mối về cách các thẩm phán đánh giá ý định diệt chủng. Những câu hỏi đó có ý nghĩa với các vụ kiện đang chờ xử, trong đó có vụ South Africa kiện Israel về Gaza và vụ Ukraine kiện Nga. Trước nay, gần nhất là năm 2007, khi tòa kết luận Serbia đã không ngăn chặn vụ thảm sát Srebrenica nhưng không xác định chính Serbia phạm tội diệt chủng.
Tòa án không thể dựng lại những ngôi làng bị thiêu rụi hay mang người chết trở về. Điều tòa án có thể làm là ghi lại sự thật. Sau ngày thứ Năm, số phận người Rohingya không còn chỉ là lời kể của người tị nạn hay báo cáo của các nhà điều tra; đó là kết luận của tòa án cao nhất thế giới, ràng buộc Myanmar và là điều cộng đồng quốc tế không thể làm ngơ.














