Một phán quyết định hình lại sự thật lịch sử
Sau vụ kiện do Gambia khởi xướng năm 2019, tòa kết luận những hành động của Myanmar đối với cộng đồng Rohingya ở miền bắc Rakhine đạt ngưỡng pháp lý nghiêm ngặt của tội diệt chủng. Các thẩm phán xem xét những vụ sát hại, bạo lực tình dục, phá hủy làng mạc và toàn bộ mô thức hành vi trong chiến dịch quân sự. Trong luật quốc tế, xác định tội diệt chủng đòi hỏi chứng minh ý định tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần nhóm người được bảo vệ, chứ không chỉ chứng minh mức độ tàn bạo của hành vi.
Phán quyết còn mang ý nghĩa đặc biệt về trách nhiệm quốc gia. Các tòa án quốc tế từng công nhận những vụ diệt chủng trong lịch sử, nhưng đây là lần đầu International Court of Justice kết luận một nhà nước chịu trách nhiệm trực tiếp vì thực hiện hành vi này. Khác với tòa án hình sự xét xử từng cá nhân, cơ quan này xác định nghĩa vụ pháp lý của quốc gia. Sự phân biệt ấy đồng thời cho thấy sức nặng và giới hạn của bản án.
Từ tuyên bố ngoại giao đến sức ép thực thi
António Guterres coi phán quyết là sự khẳng định vai trò của công lý quốc tế và yêu cầu Myanmar chấp hành. Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Türk nhấn mạnh nỗi đau cùng lòng can đảm của những người sống sót.
Tại London, Ngoại trưởng Ed Miliband tuyên bố trục xuất tùy viên quốc phòng Myanmar, triệu tập đại diện ngoại giao của nước này và thúc đẩy một phiên họp khẩn tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Đó là những phản ứng cụ thể, dù chưa thể tự chúng bảo đảm an toàn cho dân thường.
National Unity Government, chính phủ đối lập tại Myanmar, tuyên bố tôn trọng thẩm quyền của tòa và sẽ xem xét những kết luận cùng yêu cầu được ban hành. Phản ứng này cho thấy các lực lượng chính trị Myanmar không có tiếng nói hoàn toàn đồng nhất. Tuy nhiên, nghĩa vụ pháp lý mà tòa xác định thuộc về nhà nước, bất kể tranh chấp tính chính danh giữa các phe. Thách thức của thế giới là duy trì sức ép mà không biến người Rohingya thành công cụ của cạnh tranh địa chính trị.
Người sống sót đặt ra thước đo công lý
Nhà hoạt động Yasmin Ullah, thành viên phái đoàn Gambia, đón nhận việc thế giới chính thức gọi đúng tên những gì người Rohingya trải qua. Wai Wai Nu, lãnh đạo Women’s Peace Network, cho rằng phán quyết phá vỡ sự phủ nhận dai dẳng đối với nỗi đau của cộng đồng. Nay San Lwin của Arakan Rohingya National Council nhấn mạnh những yêu cầu chưa hoàn tất: khôi phục quyền công dân, công nhận bản sắc và bảo đảm hồi hương trong phẩm giá. Đằng sau ngôn ngữ pháp lý là mong muốn rất cụ thể về nhà cửa, giấy tờ và gia đình.
Một người Rohingya đang sống tại Myanmar, đề nghị Reuters giấu tên vì lo bị trả đũa, kể rằng mình xúc động mạnh khi nghe phán quyết nhưng vẫn chứng kiến ngôn từ kích động thù hận. Lời kể nhắc thế giới rằng phân biệt đối xử không tự biến mất sau một phiên xét xử. Người tị nạn cần được tự nguyện quyết định có trở về hay không, trong những điều kiện đủ tin cậy để ngăn bạo lực tái diễn. Sự thừa nhận là quan trọng, song bình đẳng và an toàn mới là kết quả cần được kiểm chứng.
Chặng đường dài từ bản án đến cuộc sống
Human Rights Watch kêu gọi Myanmar nhanh chóng tuân thủ phán quyết và đề nghị các chính phủ hỗ trợ công lý cùng tiến trình hồi hương tự nguyện, an toàn. Giáo sư luật quốc tế Marieke de Hoon nhấn mạnh cơ hội hiếm có để tòa làm rõ giá trị thực tiễn của Công ước Diệt chủng. Kết luận này có thể tác động đến cách giới luật học đánh giá trách nhiệm nhà nước trong những vụ kiện khác, nhưng không thể thay thế việc xem xét chứng cứ riêng ở từng vụ việc.
Phán quyết của International Court of Justice có tính ràng buộc nhưng tòa không sở hữu lực lượng cưỡng chế riêng. Chính phủ các nước, các cơ quan Liên Hợp Quốc và những đối tác khu vực phải tìm cơ chế gây sức ép, giám sát và hỗ trợ thực hiện. Bồi thường, khắc phục tổn thất và bảo đảm không tái diễn đều cần những bước đi có thể đo lường. Câu hỏi trọng tâm giờ đây không còn chỉ là tội ác được gọi tên ra sao, mà là liệu một gia đình Rohingya có thực sự được sống an toàn, có quyền và có tương lai hay không.














