Mỹ cần nhôm Canada hơn bao giờ hết: thuế nhập khẩu 50% phơi bày nghịch lý của chính sách bảo hộ

Nhôm không chỉ được sản xuất từ quặng và máy móc; trước hết, nó cần điện. Công đoạn điện phân nhôm nguyên sinh tiêu thụ năng lượng đặc biệt lớn, khiến giá điện trở thành yếu tố quyết định vị trí nhà máy. Tại Saguenay, hệ thống thủy điện hình thành từ thế kỷ trước đã mang đến lợi thế mà nhiều địa điểm tại Mỹ khó tái tạo. Các cơ sở do Rio Tinto quản lý sử dụng phần lớn điện do chính hệ thống thủy điện của mình tạo ra. Phía doanh nghiệp cho biết khoảng 70% sản lượng ở đây được chuyển qua biên giới sang Mỹ.

Lịch sử ấy có nguồn gốc sâu xa: khi Mỹ cần thêm máy bay và vật tư trong Thế chiến II, Canada mở rộng nhanh năng lực luyện nhôm và thủy điện để cung ứng. Hệ thống hợp tác xuyên biên giới tồn tại lâu hơn mọi chu kỳ chính trị. Theo số liệu do Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ tổng hợp, Canada chiếm 43% giá trị nhập khẩu sản phẩm nhôm của Mỹ năm 2025; tỷ trọng này khác với tỷ trọng nhập khẩu nhôm nguyên sinh mà bài điều tra đề cập.

Nhà Trắng lập luận rằng dựng lại năng lực luyện nhôm nội địa là nhiệm vụ an ninh quốc gia. Những người ủng hộ thuế quan cho rằng ngành này từng bị hàng nhập khẩu giá thấp chèn ép, trong khi các ứng dụng quốc phòng và công nghệ cao không thể hoàn toàn phụ thuộc vào kim loại tái chế.

Tuy nhiên, nguồn cung mới không xuất hiện chỉ sau một sắc lệnh: nhà luyện kim cần vốn lớn, điện ổn định, giấy phép môi trường và nhân lực kỹ thuật.

Bài điều tra cho biết Mỹ chỉ còn bốn nhà máy luyện nhôm nguyên sinh hoạt động, so với 24 nhà máy vào năm 2000. Giá nhôm giao tại Mỹ vì thế tăng mạnh so với chuẩn quốc tế; các nhà sản xuất linh kiện, lon đồ uống và xe hơi chịu thêm áp lực. Ford dự báo chi phí hàng hóa nguyên liệu có thể tăng tới 2 tỷ USD trong năm nay. Những phần chi phí đó có thể chuyển dần đến người mua xe, nhà ở và hàng tiêu dùng, dù mức độ tùy thuộc từng hợp đồng và thời điểm.

Dự án liên doanh giữa Emirates Global Aluminium và Century Aluminum tại Oklahoma, dự kiến có tổng vốn hơn 4 tỷ USD, thể hiện tham vọng hồi sinh sản xuất. Nhưng chính dự án này gặp phản đối từ cư dân lo ngại ô nhiễm, ưu đãi ngân sách và quyền sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài. Nghịch lý tiếp tục xuất hiện: nước Mỹ muốn tăng tự chủ, song việc xây nhà máy lại đòi hỏi vốn, công nghệ và sự đồng thuận xã hội mà chính sách thuế không thể tự mình bảo đảm.

Ở Quebec, Rio Tinto vẫn đầu tư nâng cấp dây chuyền, bổ sung thiết bị hiệu suất cao và triển khai ELYSIS — công nghệ điện phân dùng anode trơ nhằm giảm phát thải trực tiếp. Tháng 11/2025, liên doanh ELYSIS công bố vận hành thành công một buồng điện phân ở quy mô thương mại tại Alma; chính phủ Canada tiếp tục hỗ trợ dự án trình diễn công nghệ trong năm 2026. Đầu tư đang mở ra một cuộc đua không chỉ về giá, mà còn về điện sạch và dấu chân carbon.

Đối với Canada, câu trả lời không chỉ là chờ Washington thay đổi chính sách. Theo điều tra, lượng nhôm Canada chuyển sang châu Âu tăng 77% trong tám tháng đầu năm so với cùng kỳ; thị trường châu Âu cũng chú trọng hơn đến phát thải carbon của vật liệu nhập khẩu. Nếu khách hàng mới ký hợp đồng dài hạn, những nhà máy Mỹ có thể gặp khó ngay cả khi sau này thuế nhập khẩu giảm.

Vì vậy, tranh luận không thể giản lược thành lựa chọn giữa bảo hộ và tự do thương mại. Mỹ có lý do muốn bảo vệ năng lực sản xuất chiến lược, nhưng chuỗi cung ứng hai nước đã được xây dựng trên lợi thế bổ sung cho nhau. Mục tiêu khả thi hơn có thể là tăng năng lực nội địa có chọn lọc, nâng cấp tái chế và duy trì luồng cung ứng tin cậy với Canada. Một mức thuế cao có thể đổi hướng dòng hàng nhanh hơn khả năng xây dựng một nhà máy luyện nhôm.